تاق وه سان:میرات دیرین کورده واری(خوهێ ڕهوزێ )
زرانۊ خهم داگردمهو چهو له ڕێگاێ داكاسیان بارشت ئهورم ، تهرزهواران هۊریات ههڵهت ههڵهت چهوهڕوانیم و گووشه قهڵاخ بارتاویل شێته وێنهێ ئاسووارم .
ئاسووار چهس و كی یه و شهمایل كام ترۊسكهێ هۆمێدواری یه،، ئاخۆ فهزره ، ئهو فریشتهێ تاسهێ شهوخهوهیل كووڕپهگان داڵگهیل پرچ هۊل مهتهڵهیل گۆڵ گۆڵی بوو یا مهلووس ئاوات دهزۊراندارهیل ئاوهخت فهرجام پاێ ژووانهیل دڵداری ، یا تهنانهت هاورهنگ دێوهزمهێ مهرگ سیاوهشان وبایكوت كهر سۊرسات ئسكندهر مانان بوو.ئاخ ، داخینم ئهڕا ئهنگوو،داخینم ئهڕا گۆڵه به رۆژه ،چۊن ئهڕ خۊسینه ئرمیس تهرچهوهیل چهوهری له مل گۆڵه بهرۆژه نهرژنێ دی هۊچ ماشووقی وهرزێری عشق نیهكهێد و ئاویاری تهرهنهنی یهێ فێشتر نییه.وهڵام چه بۊشم قسه خهستر له باس عشق دڵدار وناز شیرینه .ژان ئیمه ئهڵكزیاێ داجدارهیل سیه و چهرمێ ئانهیل بێ هانایه .گازران ژیانمان نۊقیاتره مشت مرداڵهیل گوورسان وزاورناكتر له رۊگرژ گرم هڕ ئاسمانه.چنگ ئاسنینێ خڕمان كردێیهسه ناو زهق نیه تۊهنم و كلاونجهی زهنه بهلهقمان قاپی یهو پیا ههڵكفتیهگانمانیش باڵوس خهواره بۊن كردێیه .ئهڵبهت دی بهسهو دی ماریهت ڕووڵهیلمان راستهقین تهركهبانان زڵیمهت نیه شارێده و .بخوهن ،ئارمانجمان دۊر نییه و وه پیری چین رووژگار یهێ مقوم خوهی ڕهوزی ئهڕامان داخسێ یه.پهس بان و ئاواززهردۆشت له نووا گوورانی بكهیم .
ناسیۆنالیسم له ئارۊن ئاوا
شار ئارۊن ئاوا یهك له كویهنه تهرین میلكانهیلیگه كه به شهر له ناوێ ژییاس .ئی شاره له چوواررێ پهێوهندی ناوهێن كۊیهیل زاكرۆس دامهزریایه وجیگای ئستراتژیكی ئهڕا ئێران له بهش رووژئاواێ وهڵات دێرێد. خهڵك ئی ههوارگه له دریژهی مێژوو ،فهرههنگ نهسه وهی خوهیان پارێزینه وئێرهنگه وه ئی خڕهشت وه دهس گهڵ هاو چهرخه رهساننه ك ها مل ههر كهس تا یهێ بهش ویهێ دهنگ ههر ئهو جووره ك نێرهنجگهێ ئێرانی دێرێد و پاراستن فهرههنگ و ئێدئۆلۆژه ناوهینی (مهركهزی )كهید فهرههنگ مللهت خوهێش لهێواێ گیان و نامووس بزانێد و وه ههر ڕێ و زنبهلهق درسی ک بۊیه ئهڕا نهمریی ناو و فهرههنگ نهتهوهگهێ خهبات داشتوود0
سهربهرزی ناو نهسهوه و مللهت و ئاگاداری له چارهنۊس خهڵك و جمیان وهرهو دهیشتهیل رزگای دهس بهس ئی شاره زاییه سه ك گهل ههواڵدار ئهو پاش له خهڵكهگه بوود ك ناو نیشان مللهت ها قهێانهو. راسی مللهت چهس؟ چ كوومهلگایك خوهیان وه مللهت زانن؟
دیاری بون كهسایهت و ناسین بنهچهك ههر ئێنسانێ پهێوهنده وهل هوویهت مێژووا.
مێژوو دپیهك كهر گورایهگه ك چهنه ژیان بهشهریهت عۆمركردیه وه خوهی نۊسهر گشت ژان و ههژاری نیشتمانێگه و بێنهر تهمام پهڵامار وبهرگیری ئێسان بییه .ناسین گهپ ورهگهز نهتهوه وكاروبار شارستانیهتی و سهر بهڕزی نهسهوه له ناو وهڵاتهیل و مللهتهیل ترهك وه ناسیونالیسم ناوگیر بۊیه.
لهبهش یهكم وهتارهگه تهقهلاێ ناسین ناسیونالیسم كهیم و دۊیا جاریش بارودووخ وگهریان ناسیونالیسم له حهریم شارستان خهیمه وهر چهو.
ناسیونالیسم نوو یا مهكتهب مللهت (قۆتابخانهی نهتهوایهنی ) له به رههمهیل سهدهیل تازهس ك هاوكات وهل تمام بۊن دهورهی فئودالیسم و رووخیان ئمپراتورییهیل سهدهیل ناوهێنی ودهسپێكردن رفورماسیون و دامهزراندن دهسهڵاتهیل سهر به خوهێ مهركهزی (سهنتهری ) له ئرووپا له نیمهێ دۊیهم سهدهی 16نریاو له سهدهی 19وههاو پێشتی تاوریسیهنهیلیك چۊ هگل ،جیوبرتی، لانگبن ،ئاریور،دۆگۆبینۆ،گۆمپلویچ و چمبرلن وه فره كهسهیل تر وه ئهوج وبهرزی رهسی . ئهماێ سهرهتاێ سهدهی 20تهنانهت جهنگ جههانی یهكم زوورم جهنگ جههانی دۊیهم پایهیلی كهم هازهو بۊ.
لهوڵاتهیل ئورروپایی ئی گهڕیانه خهریك له هۊرهو چینه،بهڵام له نیشتمانهیل ئاسیایی ك تازه له ژێر قهڵاخ ئستعمار كهم و كوت دهر چێنه وه شێوهی تیژوكول تركانن دێڕێد .
ناسیونالیسم وه واتهێ ،بڕوا وه سهربهرزی یهی نهتهوه جیایی له نهسهوهیل ترهك ،لزوم وهفاداری پڕ ههر كهس وهنهتهوهێ خوهێ وه بڕوا وه یهك بیروڕایل و ئارمانجهێل ئهو مللهته دهس كهم كهمتر وه نهتهوهیل تر نییه بهڵكم هاوپا وهاوپاڵ گشت شارستانییه تهیل ترهكه ناسریایه.
ناسیونالیسم ئامێتهێگه له ههست و بیروڕایل جووراێ جوور له وهرهسه یهكیهتی یهێ نهسهوه ک تهمامی له هوچ مللهتێ وهل یهكا پێك نههاتیێه.
خاڵهیل ناسیونالیسم له یانه ئهژم گرتییه.
1- تهعهلوق داین خوهدو نهتهوه وهیهێ ههوارگه و ههریمێ له كورهێ زهمین ك باوگ و باپیران ئهو نهسهوه لهناوێ ژیانه.
2- شانازی كردن وه دهساوهیل وپیشكهفتهیل زانستی فهرههنگی ،میژوویی یهێ نهتهوه له دریژی میژوو.
3- یهكیهتی رهگهز
4- داشتن زووان یهكگرتوو
ناسیونالیسم گهپ فره رهنگینیگه تا جووانی فهرهنگهیل بێ دهسهڵات وپهراوێزی ك له ئی كاته ههڵكهفت پێا كردنه تا خوهێان نیشان بییهن بخهیده وهر چهو ، ناسیونالیسم له فره له خاڵهیل بناخهنهر شكوفایی شورش یل گهوراێ له فهرانسه وئامریكا بۊ تا دهنگ دمۆكراسی ومهردم ساڵاری خهڵك ئهوام دنیا ك له ئهوره دهس وه پێ كردۊد پهڵاوا بكهێ .
له سهر دهم جهنگ جههانی یهكم و وه ئامراز رهواج بیروڕایل (ویلسون ) سهرۆك كۆمارئامریكا ك فكر( سهر به خۆیی نهتوهیی) سهردا یهواش یهواش ئمپراتورییهیل گهورای دنیا جوور (ئۆتریش هونگری )،(روسیهی تزاری )،(توركیهێ ئوسمانی)وه رێبرایهتی ئنسانیهیل ئازادی خواز وه بهشهیل بۊچێك جییاوه بۊ تا ناسیونالیسم وه ئاسایش بایدهو وڵاتهیل یگ چۊهند وپاكستان ،ئهندونێزی ،هند وچین و وڵاتهیل ئهرهوی له ژێر جهور ئستعمار(چهوسینهو)دراێد.
لهروانگهێگهو ناسیونالیسم له سێ شیوه سهر چاوه گرێد ك له ههڵ ومهوج گۆفتارهێل ئهدهبیات پولتیكی و جههانییا وه ئی چهشنه ئوشریهێد:
1- ناسیونالیسم ئفراتی (تن وتیژ):بڕواێ ئی ناسیونالیسمهسهر به خۆیی یهێ ( رهگهز و فهرمانرهوائی ئهو رهگهزه وه تمام دنیاس ك وه رهوشهیل فره دڵڕه قانهێ خوازیار یهكیهت كردن هاورهگهیل و مللهتیل تر وه ههر شێوه له سهر گولوم كردن دهسهكوومی كردییه تا كووچ وماڵ بارداین مهردمان یتهك و پاكوت كردن دموكراسی بۊیه دهسهڵات خوهێان سلمنن ،ئی ناسیونالیسمه لایهنگر سهر بهخۆیی ئابووری وه سهر به خۆیی سیاسین ك له فره خاڵهیل دچار فاشیسم گرائی بوود دهسهێ تر له ئی جوور ناسیونالیسم كه ههس ك تهنیا خوازیار یهكیهتی نهتهوهی ك له چهن وڵات دابهشا بینه.
2- ناسیونالیست دهروون وڵاتی :ئی ناسیونالیسمه فره لایهنگر یهكیهتی نهتهوهیل وڵات جییا وه زووان، رهگهز و دین وقهومییهتن . دهسهڵاتدارهیل ئی نیشتمانهیله ك زوورم جههان سێمیین دژگهپ مللهت گرایی وگهڕیان فهرههنگهیل بوومین وههمیشه خوازیار زووان یهكیهت وژیان گشت مللهتهیل وڵات له ژێر ئاڵای یهێ فهرههنگ نیشتمانییهن.
3- دهسهی تر له ناسیونالیسم ههس ك له بارودووخ جههانی جیگایێ فره بهرزی گردێیه . ئی ناسیونالیسمه وه لایهنگرهیلێ خوازیار پهڵا كردن و گهشهدان فهرههنگ نهتهوایهتی باوگ و باپیران خوهیان وخهڵكهگهیانن تا دهسكهفتهیل شارستانییه تێان ك دریژی وه مێژوو دێرێد وهێلان نهود . ئی جوور ناسیونالیسم بێخهتهر توهنیم ناوی بنهیم وه رهنگینتهرین و بامهسرهفترترین رهوشهیل ناسیونالیسمه گ له كات ئیرهنگهی جههان دڵخوازگشته. ناسیونالیسم بێخهتهره له وهراوهر شوونیسم وساس ك ناسیونالیسم بێخهتهر مهبهستی بلاو كردن فهرههنگ و پیشكهفت مرۆڤایهتییه گ له سهدهیل وێهرده وه دهس هاوردییه و ئارمانج شوونیسم وڵات پارێزی و سهربهرزی گهل وههر شیوهی دڵرهقانه ك دژ وه بهشهرییهت بوود سهر چاوه گردێیهو توهنیم ئاسهواری له مهڵوهن رووژههڵات ناوین بۊنیم .
له گهپ ناسیونالیسم یهبایهد بۊشم گ ههر نزام یا ئیدئۆلۆژی نیشتمانێگ وه ساختار (پێكهاتهێ )ناسیونالیسم جوور یهێ چهك بێ ههزینهی ئستفاده كهێد و له وهقتهیل حهساس ومهسئهلهیل دهرهوهیی ك لازم بوود شوور وههست و وڵات پاریزی خهڵك ها پێشتی رووداوهوكهردهیل سهرپهرهستهیل مهملهكهت كهێد.
له لایهن راسێگا یه با ێهد بۊشیم له ئهو بناغهیله گ ناسیونالیسم كردنهسه یهی تابۆ وههر كاتێك ئنسان ئازادی خواێگ داوای شهرافهت وژیان ئازاد ئهڕا بهشهریێهت كهێد وه ناو ئنسان شورشی یا جیایی خواز لی ناو بهن شایهد بشكییهێد گ جوور راسیێ دۆپێهكێ بكهم ك مروڤ بێ ناسونالیسم نیهتۊیهنی بژیهێد وئنسان بدوون ههست ناسیونالیستی وجوود نهێرێد و لاێگهو ناسیونالیسم بێخهتهر باوهر كهر گشت دهساوه وپهێوهند و ئاگادارییهیل ئهڕا ناسیونالیست بێخهتهر به جهوهنخواێ رووژگار رهنگین تر ئهڕا خهڵك خوهی وهتایبهت گشتێ گهل دنیاس دوێای گهپ وگورێ ك دریا تووزێگ ناسیونالیسم له ئارون ئاوا(ئسلام ئاوا روژ ئاوا )له یهی بافت ئهشایری جیگیر بێیهو گهل ئی وڵاته له ئێلهیل ،كهڵڕ ،گوران ،زهنگنه وه بهشێگیش لهك پێك هاتێه.
ئی شار وه ههر ئێڵێگ بهشی له ناو خوهێ جی دایه ك لهباس ناسیونالیسم گهپ ئێلایهتی سهرهتا قسیهگانییانه خهڵك ئی ناوچه هێماێ پهێوهد هازدارێگ وهل قهوم وئێل خوهیانا دێرێن ك ئی پهێوهند له ناو كهسهیلی گ تهمهنییان فێشتره هازدارتر و له ناو جوانترهیل ههر نهسڵێگ گ وهرو بانان چوود كهمتر و كهمترهو بوود.
پارێزگایلی كهم پیشكهفته تایبهتی كوردنشین وه خاتر برێ له خاڵهیل ئهمنییهتی و مهسائل ئابووری دێرهاتن سهنعهت و تكنولوژی گهپ ئیل وئهشایری بهردهوامه ک ئهگهردپیهكی له ناو ئێران بكهیم دۊنیم له سهردهم (نقلاب سفید )وهراسی له فێشتر ناوچهیل ئێران دی ناوێ له گهپ ئێلیاتی نییه و ئێرهنگه گشت هووزهیل وهراو پروسهێ فهرههنگ نهتهوهیی خوهێان گام نهن.
ههر ئهو جووره ك ئاماژه كردم گهپ ئێل ناوچه وه گهپ نهتهوهیی فێشتر و بهردهوامتره كه ئی گهڕێانه پهڵی وه مێژووئی وڵات و میلكانه دێرێد و ئیسهیش وه خاتر نیاشتن ئهمرازهیل ئاگاداری و پهێوهندی تهنانهتی خوهێان و نیاستن یهی كاناڵ فهرههنگ رهسانی پڕ هاز ك جامهك تهمام نهمای فهرههنگ خهڵكهگ بوود ئی ههڵهی بێ خهوهرییه فێشترهو كهێد.
زانسن ئی راسیهك ناسیونالیسم دهرون ئێڵی له روانگهیل جههانی رۊله زهواڵه و جێ خوهی داسه فهرههنگ مللی وههرلێوا فهرههنگ جههانی ك وڵاتهیل سهرمایهدار دێرین گهشهی دهن خوهی هاشاێ فرهیگ ههڵگرێ تا زانایل فهرههنگی و كۆمهڵایهتی وه شوون هاوسنگی سونهت وهل مودرنیتهوا بوون 0
گهپ ئێڵی پارادوكسهیل فرهیگ چۊ،جیاوازی له زاراوه ،كهوشهن ئێڵ ، داب ونهریت ،جیاوازی دینی وهرلێوا خوهی گهورا زانسن ههرئێڵی وه سهر گشتێ ئهمهنگه وناكووكییهیل خهیدهه وێهرده ئیمه بینهر جهنگ و ماڵ وێرانییهیلێ جوور جهنگهیل كهڵهوڕ ولهک ،كهڵهوڕوگوران وههرئی چون رهنگنه ولهكستان وه فره جهنگهیل ترهك ك وه درسی هوچ مدوودلنیا كهرێ نیاشتییه بومینهگ ناسیونالیسم دهروون ئێلێ ئجازه كووتاهاتن لایهنهیل دهرگیرئ نیایهگ چێشتی بێجگه ماڵ وێرانی و شوون پهشێوی ئهڕامان نیاشتێیه..
وهڵام لهئی سهردهم نوویشه جارجارێگ ناسیونالیسم دهرون ئێڵی خوهێ ههڵاڵیدو وه شێوهیل جوراجورێگ نیشان دهێ تا رووشنبیرهێلمانیش وهی گهپه جێوازی نیاشتوون و وه ناو كهڵڕ و گوران وزهنگنه و له كه زهربه وه پێكهرهی كوومهلگاێ مللیمان بێهن وپرۆسهی تازه ئهژم گردێ فهرههنگی كومهڵایهتیمان هازدارهو نهود.
ئهگهر خاس بنووڕیم ، ناسیونالیسم نهتهوهیی وه هوو بێ ئاگاهی و بێ سهوادی وبێ ههواڵی له گهپ نهتهوایهتی له ئی شاره فرنییه وه له راسا ههر لهوهر چهونییه ك ئهگهر بزانیم پهل وه وێهردهو بارودووخ ئێرهنگه دێرێدگ وه ههر زمانیگ له قهسد ئهڕا هێزداین خهڵك له نهتهوهێ خودی كار له سهری كریاس.
بهڵام له ئهوه وازباریم ودپیهك بكهیم دۊنیم گ له ناوچهێ گوران فێشتر بیروڕای پان ئێرانیستی ودهروون ئێڵی دره هازدار گهڕیان دێڕێد و له ناو چهێ كهڵهوڕ بیرو ڕایل تۊهنیم بۊشیم فرهتن و تێژێ كهڵهوڕیسمی هاز گردێیه ك دویای بیروڕایل دهروون ئێڵی بڕواێ ئێرانیستی و كهمێ كوردایهتی سهر چاوه گردییه و له ناوچهێ زهنگنه و لهكستانیش ههر ئهو چۊن دهروون ئێڵی قورس و بڕوایل ئێرانیستی و توزێگیش كوردایهتی ئهژم گردییه ك یانه گشت بان یهك له ئارۊن ئاوا وهل یهكا پیهك هاتێنه. با بزانیم ك نیهرێنجگه وه ئیل و ناوچهی ك له ناوێ ژییایمێنه وه شێوهی درس گهپ فره رهنگێنێگه ههر كهسی وه پی لازمه تا دپیهك كهر فهرههنگ ناوچهی خوهێ بوود تا فۆلكلوڕ وفه رههنگ باوگ وباپیران له دهس نهچوود وئێكهش وه كوو بۊن فۆلكولۆرهیل وهۊرده فهرههنگهیل ناوچهیل چێشتێ وه ناو فهرههنگ نهتهوهیی وهدی باریم.
شار ئارۊن یاوا وه تایبهت باشوور زاراوهیل وه هوویه گ له درێژی تهمهن مێژووییان خوهیان وهر پرس له كێشهی فهرههنگ نهتهوایهتی نهزانستنه ومهكتوب كهر دهساوهیل گرانێان نهۊیه له ئی سهرسهمه تووزێگ له گهڕیان فهرههنگ و ئهدهبیات وپولتیك نهسهوهیل وڵات ئێران وه تایبهت وه ئه و پارچهگان كوردستان وه دۊیا كهفتێیه .ك ئێرهنگه له ئی سهردهمه بایهد خهسپهن خوهمان بزانیم و ناسیونالیسم دهروون ئێڵی بنهیمهلاو له جێ ناسیونالیسم بێخهتهر نهتهوهیی ك ئهنگهمهێ ئهڕا وڵات وقهومییهتهیل تر وه دی نارێد بگریمه مل
۱)متمرکز.....
۲)متمرکز با اختیارات ولایتی.....
۳)بلوکی یا فدرالی.
۴)دولتهای پادشاهی یا سلتنطی
چرا؟
((كرماشان و ڕهوڵ بزاڤهیل شارستانییهتی))
رهوند جههانی بۊنهوه ،قهواعد جۊلیان وتهڵاشهیل ڕهوا ئهڕا ئهوتۆكردن گهڕیان دمۆكراسی خوازی وه شێوهێ ئهژم دایهك،پێك گرتن هۊڕوڕاو باوهڕهیل وهل پرۆسه ئازادی وه ڕهواڵهت مكانیزم ههمهلاینه،چینهگان كۆمهڵگا خهریك ههڵكرانن وپێشكهفت ئاكامی كردێیه.ئهڕا وه رۊنۊسان و ئۆڵگۆ هێزداین وهی بابهت مهنتقییه وه چهن وێنهی تمهرزهێ كۆمهڵناسانه ههوهجه دیریم :
1- تمهرزهێ دهرۊنی كردن فهرایهندهیل شارستانییهت:
داتهكهیل كۆلی پهێوهند وه رهوییهسازی ،ئهڕا لاوردن گیچهڵه كۆمهڵایهتییهگان بهستهن وه پهسهند بڕێ له جهخهتهیل فهرههنگی واته،بایهخ دانهوه و كهڵین بۊن هۊریهت كۆمهڵگایی له داڵان وڵاوه كردن هۊرڕایل گشتی ئهنجام گرێد تا توواسمهیل شارستانییهتی بوونه هووێ بنهماێ نوو.قاپاخ شارستانیهتی بزاڤهیل ئهنجام گرا له سهر ماف مرۆڤ ههلاكاتهیل دیاری خوهێان ڕادهی له دازاین سێڤاێ كارانهیل زانن چۊنكه ئامانج سهرهكی جۊلیانهیل مهدهنی شكۆفایی تێگهیشتن تاكه كهسه.
2- تمهرزهی ئازادی هۊروڕا له مهنتق جههانی :
ئانێ ك گهپ فهرزانگی گشتی له دنیا باب بۊ ئامرازهیل هۊریهت سازی ئهڕا سهر بهخۆیی ئهدهبی فهرههنگهیلێیان دهس وه پشودان مكانیكی وشییهو كردن تئۆریكی شارستانییهت خوهێان دان ، داتهك بهسان و ئاكادمی گرایی و دامهزریان بنكهیل ڕاگهیاندن و هۊریهت سازی چوو مكانیسم چهرچ وبهرچێ وهڵام گۊیهریانهیل تكنۆلۆژی جههانی دا و نیشاندهرههۊلاێ گشتی هازهیل ناو ئهو وهڵاتهیله ئهڕا پلورالیسم هۊروڕایی بێ .
3- تمهرزهێ دامهزریان ڕێكخراوهیل مهدهنی :
له كۆمهڵگاێ جههانی ئمروو،هۊرده فهرههنگهیل له ناو فهرههنگ تكنۆلۆژی زهوب بوون ، وه له پهرتخ ههر فهرههنگێ ك نزیك ئهڕا نوو كردن خوهێ نیاشتوود له نوواێ ئانتی تز فهرههنگ دوڕییهت شییهو بوود. وه ئی رۊ ههر دهسهڵات یا ههر ئیدئۆلۆژییهێگ بهسته وه چۊنیهت مهرامهێ ناچار یا له سهنگهر ڕهواج مهرامه، یا له سهنگهر قهبوول مهرام جهنگ ناوهراوهر بهرخۆرد شارستانییهتهیل له ئهنجام ،وه زهرهر قۆدرهتهیل ناتووان و فهرههنگهیل بێ داڵتهس .ئهڕا یهك ڕیچهی دوڕییهت ئی سهردهمه داگیر فهرههنگێ ئهڕا خاپۊركردن ژێرسازهێ ئابووری وئنسانییه.له ئی جاولوورهسهك بابهت دامهزریان جمسهیل مهدهنی جوور بنكهێ ئهڕا دپیهك كردن ئهنجام یل ناوهینی و گهڕیانهت جههانی باس جهختێگه.
نزام رامیاری ههر وهڵاتێ ، دزكوشیهێ واورێزێ وه خوهێ دێرێد دزكوشیهێ فێشتر چووار چێوهیل سیاسی زێدهیل جههان سێم ،كوتر له سهر هۊریات تهك قالبی و كێشهێ عهقڵانیهت دوڕییه. وه ئی تهور ئهژم دهسهڵاتی یهی حوكوومهت ئهڕا تركانن سیستم وه ههر شێوهی ك ئمكان بیاشتوود ئهو تۆیهت سازێدو دهس وه فهڵسهفهبافی و ئیدئۆلۆژی پهروهری كهێد تا سووار وه گهڕیان ئهژمهیل مهدهنی كۆمهڵگای بوود .باروو دۆخهیل ههمیشه ئیجاب كهن حوكوومهتهیل ئهرا چاودێری كردن له كێشهیل كۆمهڵگا و قانوونی نیشان داین خوهێان مل وه نوواێ دامهزڕیان ئی جوور بنكهیل مهدهنی یهێ بچهمنن ، وهلام دهرۊن مایهێ فێشتریان بهرپایهێ دهستورێگه ك له لایهن ئهوان كل كریهێد تا ههمیشه سهنتزێگ وه پێچهوانهی فره باوهڕی له ناوهێن ئیدئۆلۆژی و جمسهیل نموود بیاشتوود.
كێشهێ بزاڤهیل مهدهنی هاوتراز وهل هات و چووهیل كۆمهڵایهتی وه لهون ڕهفتارێ كۆمهڵایهتی بهستهر گۆشاێ ڕهوهندهیلێ تۊیهنن بوون ك دهسته بهری وه دی بارێد .ئی دهسه بهرییه ئهگهر لهڕێ هاوكاری دۆلایهنهێ دهوڵهت وجمسهیل جوور ئههرۆمێگ هاوسان ڕهوڵ كایه بكهێد ژبن ههڵمه بشێوهیل كۆمهڵایهتی له كۆمهڵگا ئاسهوار كهم ڕهنگێ پێا كهن. وهی تهور قهیرانهیل كۆمهڵایهتی بهسته وه جی یهی ك ئهژم گرن بایهد چاره سهرییهێ پهێوهندوه ئهو فهزا شوونه ئهڕاێ ساز بكریهێد تا تۊش ههڵهێ تاكتیك باز سیاسی نهۊمن.
پارێزگاێ كرماشان ساڵیان ساڵه دچار باروودۆخ و جاوولوور یا فره ئافتدارێ بییه .ئی شاره له گهپ ژێر سازهیل ئابووری ،دۊیا كهفتهو لهباس ڕۊبهنایل كۆمهڵایهتی،تۊش((اسنۆبیسم )) درووكین ((ئلیناسیون )) فره هاكارێ بییه .كۆمهڵناسی و ئاسیب ناسی له كلاونجهێ فهرههگ و كۆمهڵ ئی دیاره ئارنحهێ وه كێشهیل ڕێزو درشت نیشان دهێ ك نهۊن (خرهد كۆمهڵی)جوور هامێارێگ ئهڕا سازین فهرههنگ تكنۆلۆژی تا ردهیگ بابهت دژایهتییهیل ڕهفتاری رووشن كهێد
ئهڕا سازین یهێ فهرههنگ سقامدار وه چهن فاكتۆر سهرهكی ههوهجه دیریم .
1- ئابوور شكوفا 2- دهسهڵات خهڵك سالار3- ڕاێ گشتی
1- ئابوور پڕ بایهخ سهر چاوهێ ههر ئهنجام و ژێرسازهێ ڕێچهیل وهڵاتداری وژیان مرۆڤایهتییه.قسه له فهرههنگ پێشكهفته ئانێگ دیاره ك باس فهرههنگ سهنعهتی و فهرههنگ تكنۆلۆژی وهل كردار كۆمهڵایهتی خهڵك پاودان بكریهێد تا وه یه بڕهسیمن ك ئایا درهنگ فهڕههنگێ ك خوهێ وه ئهژم سۆنهتی بۊن هۊروڕا، سهراگیژی ڕهفتاری له وهراوهر ئامرازهیل تكنۆلۆژی له چ پلهێگ نیشان دریانه .ئهگهر وهی جاوولوور بتووایم خوهمان وهل ئهو فهرههنگه پێك بگریم وه وهتهێ ((ئهریك فرۆم )) تۊش كێشهێ فرار له ئازادی بۊمن چۊنكه تهڵاشمان تهنیا له تهوهرهێ هاو ڕهنگی ماشینی گردییهێد ئهڕا ك ئیمه لاسایی كهر فهرههنگ تكنۆلۆژییم نه خاوهن تكنۆلۆژی.
2- دهسهڵات خهڵك سالار، پایه وبناخهی ههر سیستم پێشكهفته، وه فهرههنگ تكنۆلۆژی وێنهێ له ئرادهێ دهسهڵاته.
دهسهڵات ،بهنامه نۊس تهمام مهرامهیل لیبراڵ و سوسیالیسم و0000 وه فهراخۆر قاپاخ دهوڵهتداری یهێیانه.
پس ئهگهر باوهر وه پێشكهفت وگهشه پێدان ئابووری و كۆمهکایهتی بوود ،دهسهڵاتهیلن ك خهڵكیان وهرهو دهروازهیل ڕۆشد ڕهسنن.
3- ڕای گشتی،وه دهرك گشتی ئۊشیهێد و مهحهكی ئانێگ نۊنداره ك چێشتهیلێگ نامشتێ كۆمهڵگان نهتۊیهنن بوونه مدوقو بڵووم كۆمهڵگایی .نامشتێ بۊن ڕهفتار بزهكارهیل كۆمهڵایهتی له پهراوێز جهزرهبهوه بزهكاری ،مهزادێ وه نائهمنێ كۆمهڵایهتی له دی تیهرن ك له ئهدبیات كۆمهڵناسانه وه ((لۆمپنیسم ))كۆمهڵایهتی ناویان بهیم .باس له لۆمپنیسم كۆمهڵایهتی له پارێزگاێ كرماشان تابیهتی شار كرماشان نموود ئاشكارێ له قهێرانهیل كۆمهڵایهتی.پهێ بردن وه گیچهڵهیل ڕهفتاری و ئهنگهمهیل كۆمهڵایهتی وه شێوهێ منتهوهر وه حاڵیگ ئمكان دێرێد ك مۆههندسهیل كۆمهڵگا وا گلێگ له وێهرده بیاشتوون و قهمقازناسییهێگ له كۆمهڵگاێ كرماشان بخهنه خهسپهن خوهێان:
ڕهفتار گرایی فهرههنگێ :ئانێگ ك فهرههنگ له قۆڕنهێ ئهنجام فهرههنگی خوهێ قسهێ ئهڕا وهتن نیاشتوود ناچار تا كه كهس وهرهو مهسیر بێ بهرنامهێگ پانهێد تا وه بزه بۊن ناشی له بێ دهسهڵاێ فهرههنگی زاڵ بوود له ئی ناوهسه ك ناچار باس له ڕهفتار گرایی وه ئهژم ڕهفتار چهواشه یا دژرهفتار وه فهرههنگ خۆدی خوهێ دیار دهێد ئهراوێنه:
كێشهێ لات گرایی وهۊرده فهرههنگ قهۊ بۊن وجهسهێ گهورا داشتن له كرماشان نماد ئهبهر مهرد سازین وهی گهپهسه ك داشتن زوورله كرماشان یهێ فهرههنگ سهرهكییه .یا گهڕیان باخت شیرین فهراز له بهزێنهێ فووتباڵ وه ناو كرماشان و ئاسیب و زهرهرهیل ناشی وه ئهو باخته له ئامرازهیل گشتی خاڵ بارزێ له ((وندالیم )) كۆمهڵایهتی له ئی شاره بییه.ئی باسهیله له زانست ئاسیب ناسی دهروونی ،ناشی له كهمبوودهیل فهرههنگییه.كهمبوودهیل فهرههنگی یهێ ك له درێژای زهمان وه دی هاتنه و ئێرهنگه خوهێان وه ناو یهێ پرنسیڤ باب و هازدار نیشان دهن.
كێشهێ لات گرایی كۆمهڵایهتی له وهراوهر لۆمپهنیسم كۆمهڵایهتی له كرماشان وه ئی سهردهمه وهل یهكا بهجهری كهن واته ئیمه له بهش خوواری وكهم دهس بینهر گهڕیان لات گرایی وه خاتر ئهنجامێگ له نوواێ فهرههنگ مسنهوهن و له بهش ناوڕاس ودارا بینهرلۆمپهنیسم كۆمهڵایهتی وه هووێ نیشان داین فهرههنگ تهجهمۆل پهرهسی و بێزاری له فهرههنگ خۆدی ،ك وهراوهری ئی دۆ مهرامه له جیی یهێلێ نموودێ وه ههڵمه بشێوێ كۆمهڵایهتی سازكردنه.جهسه ناسی ڕهفتار گرایی فهرههنگی رووشن كهێد ك درس وه پیری نهچین فهرههنگ تكنۆلۆژی واته بێ بهرنامهگی و نیاشتن بهرنامه ئهڕا وه دهس گرتن ژیان نوو كانالهیل جووراێجوور دێرێد.
جووان ئمرووژ كرماشان له گهز رووشن و دیاریی مێژوویی و كۆمهڵایهتی راسكانییهێگ وه پهێ نهناسریاس واته له باس ئۆستوورهگرایی نمادهیل مێژوویی ئیمه شوون پهشێو و ئهدبیاتمان زارهكی و پهلهیل هازدار فهرههنگ وێهردهمان له حاڵ پۊتركیاین مێژوویی و كاتووره بۊنه .له باس قانوونی ڕهسهنهیل داته ك بنهرهتی وه خهڵك بانگهوازی نهكریاس و تهفهیم نهۊیه و له بابهت ئهنجام ،نائهنجام مهنێیه.ئێسفاگرتن وهی باسه دهرفهت سازین تئۆرییهیل ئاشكار كهێد ك لاوردن یا كهم كردن گیچهلهیل كۆمهڵگا وه چ پارامێترهیلێگ ههوهجه دێرێد.ئایا ڕهوڵ دهوڵهت له ئی كاره ڕهوڵ گرانێگه یا دامهزریان بزاڤهیل مهدهنی تۊیهێ چارهسهری كێشهێ كۆمهڵایهتی بكهێد.
له وهتهێ زانستی یهێگ دهوڵهت بناخهنهر و بنكهیل بێجگه دهوڵهتێ شاكلهێ سهرهكی ئی گهپهنه.ڕهوڵ بزاڤهیل شارستانییهتی پێا كردن پهلهیل ئهنگهمه وڕهوڵ دهوڵهت سارێژ كردن گیچهڵهیل كۆمهڵایهتییه .
باس له جمسهیل مهدهنی له كرماشان وه داخهوه فر بێ نزه چۊنكه له ئهنجام بینهر ئی جوور ڕێكخراوهیلێگ نیمن ئایا ئاسهوارێ دێرن ،تهوانایی یهێگ ئهڕا پێاكردن و چارهسهر كیشهێ نهیرن .
دهڤهر كۆمهڵایهتی كرماشان وه هوێ پیهك هاتن له عهشیرهیل فهراوان كورد بیهسه مهڵوهن هۊرده فهڕههنگهیل جووراێجوور،ههرهۊرده فهرههنگێ دزكوشیهێ تایبهتی وه خوهی دێرێد.ڕهوڵ جمسهیل شارستانییهت له ئی پرۆسهسازی پێك گرتن ئی نۆرمهیل فهرههنگی یهسه .ناسین پهل قۆرسی یهیل و بێ نزیییل ههر هۊرده فهرههنگ و تهڵاش ئهڕا ئاسیب ناسی كهمبوودیل و دیاری كردن ئهو نهقسهیله وه ئهژم كانالیزه ورووح دارێگ كارهیل كارنسانهێ فهراوانێ توواێد.
2- شوونیسم فهرههنگی :نیهرێنجگهو پاخاشهكردن وهڕهسهنهیل نهتهوهیی ئانێگ نموود كۊیهنهو خهراوێ ئاشگارهك ئاسهوارێ .ئازابڕمن راسییهتهیل مێژوویی بوود.شانازی كردن چهو بهسیا وفهقر ڕهوانگهێ مێژوویی مدۆ وهڵات پارێزیهیل بێ چۊن و چراس .شانازی كردن وه مێژووێ دهسكردی وشهرهفهیل پۊشالی دید ئنسان له ڕاسییهتهیل و گیچهڵهیل مێژوویی و كۆمهڵایهتی سهردهم ئسه بهسنێد و وهرهو ناكۆجائاباد كیشنێد.
كۆمهڵگاێ ئمرووژ كرماشانیش له ڕاسییهت و پهیام دیرینهێ نهتهوهێ خوهێ بێ ههواڵه و وه داخا خاوهن ئۆستوورهێ ئێرانی یهێگ بییه ك وه دڵنیا هن خوهێ نییه ئهڕا یهك وه دهساوهێ فهرههنگی ڕهگهزو ڕیچله ك خوهێ هۊچ وه پێ نهناسریاس.ئهگهر باس مێژوویی وهل باس كۆمهڵایهتی و فهرههنگی پێك بگریم دۊنیم ك ئهنجام كۆمهڵایهتی ههر تاكه كهسی دۊیا گهردێ وه وێهردهس ،ئسه ئهگهر وێهردهێ ئهو كهسه بریجهدار بوود وپایهی دیرینهێ رووشنی بانان پێشكهفته یگیش چهوهڕێیه،وهڵام ئهگهر خاوهن وێهردێ نادیارو مێژوو شوون پهشێوێگه ژبن بۊش بزه بۊن مێژوویی و ڕهسهن بێ مهسرهفی كۆمهڵایهتی بوود.وه ئی جووركنش و وردهیل هۊریا یهێیهسه، ك باس فهقر فهرههنگی سهر درارێد و دارهڕاێ شارستانییهت دۊیا كهفتگی كهێد.
مرۆڤ زایریاێ كۆمهڵگاس و س فاكتۆر خۆد،ڕهشتاره و دهڤهر وه سهرێ زاڵه. ك له دنیاێ پێشكهفتهێ ئمرووژ ڕهوڵ دهڤهر یا كۆمهڵگا ڕهوڵ فره سقامدارێگه.ڕهوڵ كۆمهڵگاێ كرماشان له سازین ماریهت مرۆڤ كرماشانی تا جیی یهێگ پێش چییه ك ڕهنگ و نموودێ فێشتر وه فاكتۆر وهرجه یهیش وه خاتر گرانی نیاشتن یا كهم گرانی بۊن ئهو دۆ خاڵ ماریهت سازهسه ك له ئهنجام بنكهێگ ئهڕا سازین خاڵهیل كهسایهت ساز كۆمهڵایهتی وه پێان داڵوهخش نهكریاس و تا كهكهس هازێ ئهڕا ئازادی كردار له مهنتق فهرههنگێ نهێرن.وه بناخهی گۆتارهیلێ ك وهتریا ڕهوڵ بزاڤهیل شارستانیهتی له ئێجوور جاوولوورهسه ك تۊیهنێد بهستهر بسازێد و فهرههنگ پێشكهفتهێ هاوسان وهگهرد پێشكهفتهیل تكنۆلۆژی فهرههنگهیل پڕ دهسهڵات بیاشتوود.
ئهفشین غۆڵامی
بزاڤهیل شارستانییهتی :جنبش های مدنی
ئهوتۆ كردن :مشروعیت سازی
پێك گرتن :انطباق دادن
تمهرزهیل كۆمهڵناس :انگارههای جامعه شناسی
جهختهیل فهرههنگێ:ضرورت های فرهنگی
قاپاخ: ساختار
دازاین سێڤا:انبساط افكارو اندیشه
فهرزانگی گشتی :فرزانگی جمعی
ئامراز هۊریهت سازی : ابزارعقیده سازی
شیی و كردن تێۆریكی :تشریح تێوریكی
له پهرتخ: در نهایت
داڵته : پشتیبان
دپیهك كردن ئهنجامهیل: تحلیل عملكردها
دزكوشیه: نقطه ضعف
كوتر :اصرار
عهقڵانییهت دوڕی :عقلانیت سلطه
تركانن سیستم :ادامه سیستم
دهست بهری: ضمانت اجرایی
ئسنویسم :فخر فروشی
ئارغه:تجمع
خرهد كۆمهلی :خرد جمعی
نامشتێ : غیر قابل اعتماد
بزهكاری: بزهكاری
منتهوهر : بهلكی
بهجهركردن: هماوردی
مسنهوهن: ثروتمند
لهگهز : تكیهگاه
دهڤهر : محیط
ئهنجام كۆمهڵایهتی :عمل اجتماعی
ماریهت، كهسایهت:شخصیت
بنكه: مقر، پایگاه ،نهاد
جاوولوور: موقعیت، مكان
هویت گریز ناپذیراست
دفاع از مفهومی تاریخی و
معنایی فرهنگی است.
پروفسور بختیار علی
مقوله پوست مدرنيسم متشكل از تزهايست كه چارچوب و ساختار را در هم مي شكند و فراتر از مرزها بدون خونريزي صاحب سرزمينها مي شود . راهكارها و تغييرات حاصله از پوست مدرنيسم گاهاً قالب و مجراهاي سياست گذار را با نمودهاي عيني به سوي تجددگرايي ريشه هاي جامعه سوق مي دهد . بنيانگرايي به عنوان ملموسيات و عنصرهاي هر حكومت با توجه به فرآيندهاي پوست مدرنيسم هميشه عليه واكنش خود دفاعيات مستدلي را از سنتهاي فرهنگي و اجتماعي بازگو مي كند تا دچار استحاله و دگرگوني ئيدئولوژيكي نگردد ولي از روند جهاني شدن فراري نيست. دنياي پيشرفته امروز با گسترش سازكارهاي نوگرايانه توازن نظم قديم را بر هم زده و با القا نمودن شيوه هاي جديد به مردم مي فهماند كه چگونگي برخورد با عينيت هاي حاضر منطق بردار برداشتهايي از گذشته ، حال و آينده است كه شناختن و درك رويدادهاي حاضر چگونه
مستهلك گرديده و نحوه نگرش به رگرديسيهاي اطراف راه و چاه پروسه توسعه را به چه سمت و سياقي مي كشاند .
به دست آوردن دكترين هاي توسعه به نهادينه گشتن اصول اعتقادي در توسعه و به روز شدن مصوباني نظارتي و همچنين پايداري در اجراي برنامه هاست تا مشخصه بارز تفكر در حال و آينده كه همان سازگاري نظم نوين است به حقيقت ملزوم گردد .
شناخت گذشته و حال يك ملت نيز با توجه به ملاك هاي مرسوم در جهانبيني توانايي هاي حكومت ناظر بر اين ماجراست كه نقطه نظر و رأي يك جمعيت يا ملت از خود و محاسبات پيرامونش بر چه منطقي پايه ريزي شده است . آيا مكاتب مليت كه در قرن گذشته به ثمر نشسته اند ، توانسته اند حقوق ملت ها را به سر منزل مقصود برسانند و يا توانسته اند دستاوردهاي فرهنگي و تاريخي و اجتماعي خويش را پاسداري و با اشاعه مندرجات گرشته شده از كتابهاي تاريخ ، روند رو به پيش و آرام جهاني سازي گذشته را با خطي موازي و ممتد به حجمه پيشرفتهاي جهاني سازي امروز وصل نمايد .
به همين دليل تصميم گيري و الگو برداري از تجربيات مكاتب و ملتها به ما مي آموزد كه در چه مرحله اي قرار گرفته ايم و ساختار مندي نظام سياسي و اجتماعي ما با چه موقعيتي ديدگاهمان را به دلالت نگاري چارچوبهاي قدرت محلق مي كند .
انگاره باور پذيري فاكتورهاي فرهنگي هر ملت با راستي تأمل و نگرش عميقي را مي طلبد كه شخص اجتماعي به هر جهت از چه منبعي انرژي كسب كرده و در فراخور جريان انرژي كسب شده به كدام سوي گام نهاده و در پسامد وقايع پيشرو ساز كارهاي داشته را دروني كرده يا عكس آن بدنبال شيوه اي به غير از وضعيت قرار گرفته در آن بوده است . جامعه پذيري كردن فرهنگها توسط انسانهاي واقع شده در آن فرهنگ در جهان معاصر تنها در حالي رخ مي دهد كه بتوانيم رويي ديگر از سنتها و اعتقادات را با پوششي تازه تر از گذشته انعكاس دهيم .
لزوم آشنايي يك ملت از انقلابات انجام شده صنعتي ، اجتماعي ، سياسي به حدي واجب فرض مي گردد كه تئوري وابستگي نتواند از لا به لاي ( اسكي پيسم ) ( فرار از كارهاي اجتماعي ) سلطه بر افكار ما زند . چگونه بسته بودن افكار ملتها نتيجه دو امر سياست حكومتها و نخواستن درك جدي جريانات ملي توسط توده بوده است . نقش اولي كليد بيشتر درگيريها و آشوبها در نظام جهان سوم است . نظامي كه سرخورده ملوك الطوايفي ها و فئودالهاي گذشته اند و برابر باز پس گيري قدرت تحليل رفته خويش چنگ بر دولت هاي ملي چند قوميتي زده اند تا به اين صورت اهرمي در معادلات منطقه و قدرت چانه زني در رويدادهاي جهاني را داشته باشند . پس با توجه به درك موضوع عاقلانه ترين راه ايجاد آگاهي و بستر سازي بموقع براي باز پس گيري تئوريهاي روشنگرانه و همچنين توسعه و گسترش درك عمومي از پيشرفت است كه اين به تنهايي محقق نمي شود مگر مردم داشته هايشان را پاس بدارند و درصدد بهبود ، تنظيم و بهينه سازي كاركردهايشان همت گمارند.
ژیان شارستانییه تی ته نیا ئانیگ وه ره و ده روازه یل پیشکه فت هه نگاو نه ید ک خه لک له نووای
مشرووییه ته یل ئنتیزاعی ره وه ند بینه رییگ جوور مه نتق داری داره را بکه ید .
رویدهای جهان امروز قابلیت تطابق پذیری نظریات را درحاله ای از سردرگمی گزینه های فراروی واقعیت بر می شمارند تا در فراخور جریانمودرنیته تلاقی جهانبینی های متفاوت از مکتبهای گوناگون فکری گردند . سخن از پیش شرطهای توسعه همراه باهمگرایی جامعه قالبی مستدل برای بهره برداری از الگو های پیشرفت می نمایاند و در ساختار نظمی منطق بردار مترصد جذب بالفعل پویایی های درون جامعه است.
باور کردن شعور دانش اجزاء جامعه همچنین عقلانی نمودن ساختمان و پارت سازمانی جامعه مسئله ای بس دشوار و موضوعی مراتب گسترده تر از حسابهای انتزاعیست . روشهای دستیابی به همگرایی جامعه از طریق معیارهای منطبق با اتوریته ی مشروع ، الگو برداری از نظر یاتی میتواند باشد که داشتن انشان را بهمحور باور پذیری ارزشهای جامعه نزدیک و سوق می دهد زیرا پروسه ی متمدن نمودن اجزاء جامعه از هنجارپذیری افراد تبعیت می کند. حال این تبعیت نمودن می تواند دروازه ای بسوی کمال باشد یا عکس آن دالانی بسوی مطیع شدن بی چون وچرا و اقتصادی ناشکوفا بر پایه ی حکومتی زور مدار.
نظر ماکس وبر: که چرا پیروان از رهبران تبعیت میکنند این است که اولا" ، در عملکرد های معمولی نظام بوروکراسی (دیوان زدگی) و یا نظام ارباب رعیتی ، سلطه و نفوذ تدوین شده ای به چشم می خورد که در آنها عادات و یا رسوم اولیه برای کسب اطاعات پذیری است البته اصل آداب ورسوم ، ضعیف ترین اصول می باشد چون کشمکش پنهانی بین حکمران و فرامانبران وجود دارد . دومین اصل ابزار اجرایی است که بوسیله آن افراد را در اطاعت از حکمران با برقرار داشتن مجازتهایی برای عدم رعایت و اجرای فرامین مجبور می سازد . سوم : کاربرد اصل مشروعیت که بعنوان یک مانع معنوی که وبر آن را به سه شکل قابل تشخیص تقسیم می کند که عبارتست از : مشروعیت بر مبنای سنتی ، مشروعیت بر مبنای مواهب الهی ( مذهبی)، مشروعیتبر مبنای ملاک های قانونی و معقول .
پارسونز، روشهای دتسیابی به حفظ جامعه در هر نظام اجتماعی را بر پایه چهار پروسه اصلی می دانند:: اولین پروسه حفظ الگوست – و به عملکرد های دلالت می کند که ا طریق الگوهای سازمان اجتماعی و تعادل یعنی ویژگی های نظام اجتماعی در طول زمان حفظ می شود . همگرایی دومین پروسه اصلی هر نظام اجتماعی است و بوسیله اشکال مختلف ساختارهای درون نظام نظم یافته و مطابق سبکی خاص همسو می شوند تا از آسیب های جدی ، بی ثباتی یا کسختگی در نظام جلوگیری به عمل آید . پروسه دستیابی به هدف مربوط به شکل گیری و تعیین اولویت های اهداف نظام نیز اهمیتی برابر با ادامه حیات نظام های اجتماعی برخوردار است و نماینگر سومین پروسه اصلی است . آخرین پروسه ، پروسه تطابق است که به تخصیص منافع تکنیکی و فرصت های شغلی به افراد و گروهایی که شامل نظام اجتماعی می شوند اشاره دارد: تخصیص که در تعقیب اهداف نظام است .هزینه گزافی توسط دولتمردان و حکمرانان کشورها برای یکسان سازی قومیتی خرج می شود که بر پایه ی آموزش موازی از دوران کودکی تا شکوفایی عقلی در بزرگسالی در جریان است . حال این یکسانسازی در صورتی که بصورت عملکرد های فرهنگی ، اجتماعی در جهت پشتیبانی از نام میهن باشد ، فجایعی نظیر کمرنگتر شدن زبان، فرهنگ ، و سنتهای یک قوم در بر خواهد داشت . پروسه یکسانسازی در لوای حکومتی متمرکز و دموکراتیک برتراژدی جنگ اقوام پایان خواهد داد ولی اگر مراتب به شکل منحنی سقوط رشد اقتصادی و فرهنگ محلی ، اقوام کم تحرک باشد بصورت فقر منطقه ای رویخویش را نشان خواهد داد .تحقیقات آشکار می سازند ، هر قدر دولت، سرزمین و ملتی از لحاظ اقتصاد ، فرهنگ و سیاست ایتا بوده صاحبان قدرت از احساسات مردم سود منافع ایدئولوژیکی خویش سوء استفاده کرده و مردم این کشورها به دلیل بی آگاهی یا دست کم ، کم آگاهی و ضعف درک عمومی از سیاست و سنت ، بر لایه های کهنه و احساسها ی قومی پافشاری کرده و بسوی مبحثی به نام کورکورانه اندیشیدن روی می گزینند. اعتقادات و عملکردهای افراد جامعه نیز از نوع حکومت های آن متاثر است و برخورد مردم جامعه در نظام دموکراتیکی ، غیر دموکراتیک ، نظام تک حزبی ، رژیم های نظامی ، رژیم های دیکتاتوری نظامی ، دیکتاتوریهای تک حزبی ، فاشیستی و کمونیستی و نیمه دموکراسی و نیمه دیکاتوری بوسیلهحکومت های آنان جهت داده می شود. سخناز همگرایی های جوامع ، ساختار بردار از کار کرد نقش حکومت است هر قدر حکومت در شکل دادن به افکار عمومی روی پررنگ داشته باشد بر جریانهای توده ای سوار شده و مدلی از میهن پرستی ملی را تبلیغ می کند دستگاه تبلیغات بیشتر دولت هایی با دمکراسی ناقص ، انتخابات را بوسیله ای جهت نابودی خود پنداشته و از آن بیم دارند.
وبه هر طور ممکن درصدد گزینش کاندیداتورهایی در خط و مشی خویش هستند.
حال دستگاهی با دموکراسی ناقص ، تغییر واصلاح سازمانی را دگرگون ایدئولوژیکی نظام بحساب آورده وموضوع را مسئله ای مغایربا امنیت ملی می داند و همواره در تلاش برای جلوگیری از آن بر می آید .
مراد از گزینش مهره های پیرو در نظام استحاله قومی و فرهنگی آنان بوده وهست . دوام این گونه رژیم ها بوسیله انقلاب های مخملین و کودتاهای نظامی همیشه در خطر بوده زیرا در بعضی از انقلاب های توده ای ابتدا از احساسات و استقبال مردم سود خویش بهره برده و بعد از روشن شدن ماهیتشان جایی در انزار عمومی نداشته و بوسیله انقلابات دیگر در معرض بر افتادن قرار می گیرند .
نقش توده مردم در این وضعیت همیشه تا حدودی کمرتگ شده . درآن موقعیت هر گونه تحرک بوسیله نیروهای انقلابی مبارز ه با انقلاب حساب گشته و عوارضی چون سرکوب و خشکاندن ریشه های اعتراض بالا می گیرد بیسوادی توده ، کم آگاهی از بینش سیاسی در جامعه موجب می گردد دولتهای کودتا و نیمه دموکراسی و سیاستمدارنی با افکار تک محدود عرصه جولان را باز ببینند و به نام مردم و احقاق خودستان بر وضعیت سوار شده و جریانهای توده ای را به سوی خویش رقم بزنند.
نقش افراد جوامع در دولت های دموکراتیکی نقش بارزیست زیرا مردم حکومت کننده هستند و دولت بوسیله قدرتی که از مردم می گیرد نظم جوامع را برعهده دارد . دراین گونه از حکومتهای آرمانی مردم با بینش سیاسی کافی که از تقسیم عادلانه داشته های منطقه ای بدست آورده اند در لوای حکومتی و دموکراتیک و مقتدر در پی جهان امن هماره با برخورداری همه ئنیا از نعمتهای زمینی هستند.
با پیش زمینه ای که گفته شده به مسئله شوونیسم می پردازیم:
(------------) این اصطلاح ماخوذ از نام نیکلاشون مداح فدایی ناپلئون بنا پارت است که از آن به مفهوم افراط و مبالغه کورکورانه در میهن پرستی استعمال می شود و می توان آن را پاتریو تیسم افراطی خواند. و پاتریوت یا میهن پرست کسی را گویند که به کشور و موطن مباهات می کند وخود را جزیی از آن و ملعق بدان می داند ووجود خود را وقف میهن خود نموده است . بنا براین پاتریوتیسم بمعنی مسلک میهن پرست است . پاتریوتیسم و ناسیو نالیسم گاهی بجای یکدیگر استعمال می شوند و یک مفهوم را می رسانند .اما فرق دو اصطلاح این است که ناسیو نالیسم افراطی معمولا" در برابر انترناسیو نالیسم و در مواردی استعمال می شود که بر احساسات میهن پرستی عوارضی متربک شده باشد که تضاد با مصالح بین الملی و روابط بین الملل داشته باشد. برای درک مسئله شوونیسم ناچاریم اطلاعاتی از مکاتب دیگر نظیر ناسیونالیسم و فاشیسم و پارتیکولا سیم و ... داشته باشیم .
1- کشورهای ناسیونالیستی افراطی : اعتقاد به اعتلای یک ملت و تفوق آن نسبت به ملت های دیگر ، لزوم وفاداری مطلق تبعه نسبت به ملت خود، و اعتقاد و به اینکه معتقدات و ارزشهای آن ملت بالاتر و والاتر از معتقدات و ارزشهای ملل دیگر است . ناسیونالیسم ترکیبی است از احساسات و معتقدات متنوع در باب وحدت یک ملت که البته تمام آن در هیچ ملتی با یکدیگر جمع نیامده و لذا در طرز فکر ناسیونالستیکی جدید نیز تمام آن با هم وارد نیست و از آن قبیل است تعلق به یک منطقه و ناحیه از ارضی معین از سطح کره زمین که اباء و اجداد آنان در آن زندگی می کرده اند ، مباهات کردن به سوابق ، خدمات و ترقیات فرهنگی و تاریخی یک ملت در طی تاریخ دارای زبان واحدملی بودن ، وحدت مذهب ، وحدت نژاد ، دیگر تقلا رای حذف میراث ملی هم در درون مرزهای ملی و هم در خارج آن ( اولا" )تمایل به حکومت بر خویشتن و تحصیل چنین استلالی در( صورتی که بدست نیامده باشد)(دوما" ) تمایل به بسط و توسعه اراضی و کشورگشایی بدین عنوان که گروههای همزبان و هم نژاد ملی را که در خارج کشور زندگی می کنند باید جزء کشورخو نموده تا از مزایایی تابعیت ملت استفاده کنند .وبدان ملیت مباهات نمایند (ثالثا" مجاهده ی در مستهلک ساختن اقلیت های ملل تابعه در درون اکثریت ملی .
2- پارتیکولارسیم و پاروسیالیسم: یعنی علاقه شدید هر شهر به حفظ حالت خاص خود و استقلال سیاسی و آزادی فردی و نگهداری رسوم و قوانین ملی و پاروسئالیسم یعنی : محدویت فکر و دلبستگی به انجام کارهای محلی و بخشی و بلوکی در واقع نوع محدودی از پارتیکولارسیم.
3- نظام های تک جزبی : نظام های تک حزبی نیز بوسیله انقیاد بی چون وچرا لایه ها و تطمیع نمودن و همکاری ثروتمندان در صدد سیطره یافتن بر اوضاع عمومی و برهم زدن نظم اجتماع به سود خویش هستند . دوام این گونه رژیم همیشه بوسیله قدرت های پشت پرده در خطر بوده روش آنها در همراهی توده مردم استفاده کردن از وعده هایی نظیر رفاه اجتماعی و استعمارزدایی ، همچنین حکومتی مستقل و قدرتمند می باشد .
4- نظام های فاشیستی و کمونیستی : از جمله نظامهایی می توان نامید که بهای زیادی به مسئله قومیت نمی دهند و در پی حکومتی قومی و جهانی با ارزش منظم و مکانیزه هستند . این رژیمها با قدرت توسعه طلبی و پافشاری بر اصول گمراه انقلابرولتادی و برتری نژاد و مردود دانستن پلورالیسم در جستجوی جهانی در زیر پرچم خویش می باشند .
5- کشورهایی با نظام فدرالی : در ظاهر از ایدالترین نمونه های حکومت است این گونه کشورها با نظام فدرالی و قانون اساسی همسو باعث برآورده شدن خواسته های تعداد کثیری از مردم می شوند . از مزایای آن می توان به اختصاص یافتن سرمایه حریم به دولتهای فدرال ، حفظ ، گسترش و مدرینه لاسیونی نمودن کالبد زبان و فرهنگ ، استقلال سیاسی فدرالیها ، شکوفایی استعداد های محلی و بوجود آمدن نخبگان قومی بهره برداری از توانایی های انسانی و طبیعی در فدرالیتها، از نواقص آن می توان به : قدرت نظامی محدود ، کم توسعه ماندن فدرالیتهای فقیر ، امکان وابسته شدن به قدرت استعماری ، اختلافات قبیله ای در موضوع قدرت و.... را می توان نام برد
6- کشورهای دموکراتیک با دولت متمرکز و قاوام مختلف : این گون رژیم ها بوسیله انتخابات میهنی و بوسیله آراء مستقیم مردم و پوشش یکنواخت اقتصادی و فراهم ساختن امکانات و شرایط زندگی ایده آل ماوای مردم زیادی از نقاط دنیا می شوند.این رژیم ها بوسیله قوه های جداگانه ی حاکمیت مطابق با اصل مردم سالاری در پی پیشبرد اهداف دموکراتیکی خویش هستند و ماشاهد هستیم که مقصد مهاجران زیادی از سراسر دنیا می باشند . عکس آن کشورهایی با حکومت متمرکز در آسیا و افریقا را می توان نام برد با دولتی قوم مدار و حکومتی شبه دموکراتیک بوسیله سازمان پلیس مخفی پیچیده و دستگاه نظارت قضایی وابسته . کنش دلمتردان این رژیمها که بیشتر رژیمهای کودتا ، توتالیتر و رژیم های با عمر کم و نیمه دموکراسی هستند : پافشاری بر اصل خشک مابانه ی مذهب ، ملیت گرایی در جهت پیشرو اهداف حکومت ، سرکوب مخالفان حکومت و شیوع جو خفقان اجتماعی و سیاسی ، همچنین قوم ستیزی است . این رژیمها بدنبال همسویی افاد جامعه با برنامه ریزهای خویش می باشند . بهره برداری از احساسات مردم در جریانهای منطقه ای دلیل به بسیج کردن توده ها برای به حرکت در آوردن مردم برای نشان دادن خود رژیم . نظیر توانایی رژیم کمونیستی کوبا برای کشاندن جمعیتی بالغ بر یک میلیون نفر به همایش های سیاسی در میدان انقلاب بر مبنای بسیج سازمان یافته مردم در سطح محله ها و محل کار توسط کمیته های محلی دفاع از انقلاب و جنبش اتحادیه تجارت دولتی بوده است به میزانی که این رفتارهای حمایتی مردم نشان دهنده نگرشی مثبت به رژیم باشد .
ار نمونه های رخدادهای آزدیخواه و نمونه های بارز این گونه رژیم هاست.
از عوارض ناشی از شوونیسم می توان به : پرورش نخبگان به عنوان بازوان دیالکتیک حکومت که بستر گذار حرکت عمیقیب در درون توده ها می شوند . زیرا تجربه ثابت کرده است که توده منفعل از افکار سخنوران کودتای احزاب اند ، سیاست قدر گرایی حکومت همراه با تطمیع نمودن و اغفال اذهان عمومی در شعار های عوام فریبانه یی نظیر زندگی مطلوب ، سیاست تفرقه اندازی در ادیان و قومیتهای داخلی به خاطر پابرجایی حکومت ، سانسوریم شدید در افکار عمومی و وسایل جمعی و مطبوعات ، غافل شدن از تکنولوژی خود ساخته و میل به صنعت مونتاژ ، یکی از لایه های شوونیسم شمرده می شود ولایه های دیگر را در افکار سنتی کهنه ، نه اندیشیدن و تبیعیت کردن از عقاید خشک مذهبی و ملی ، پشتیبانی آزادانه یا حیر گرانه از حکومتهای غیر دموکراتیک و تبعیض گرا، پیش نرفتن با زندگی مدرن امروزه ، ساختن رویاهای بر آورده نشده و دوراز واقعیات ، را می توان به حساب آورد .
دلایل کورکورانه اندیشیدن مردم ووطن پرستیهای افراطی غالبا" ریشه دردرک موقیعتی رویداد ها و پیشامدهای حاصله است . یعنی همرنگ شدن با اوضاع و رخداد های واقع و رفتن به سمت و سیاقی که برنامه ریزی تعیین می کند . می توان نقش مردم را بواسطه انجام دهندگان و افراد جامعه نقش بسیار تعیین کننده و اصلی خواند . مردم به عنوان بازی کنندگان همیشگی سریال زندگی می توانند با بالا بردن سطح سواد و آگاهی به همراه درک نمودن شرایط موجود،زمینه ساز حرکتی جدید باشند که با درست مصرف کردن و تکیه بر نوآوری و اختراع و گزینش خوبترینم وسیله و بهترین راه در آفرینش پله های توسعه گام نهادینه ای بردارند. از نمونه این گامها می توان به موارد زیر اشاره نمود. تربیت فرزندان و باور نمودن شعور اجتماعی آنان که نیروهای مستعد سالهای آینده می باشند یکی از پروژهای مدرن نمودن زندگی است ، استفاده از اصل نیاز به موقیعت و دوری جستن از تقدیر گرایی و پایبندی به اصول علمی زندگی مدرن همراه با فراهم نمودن جو درست اندیشیدن در جهت باز نمودن بستر استفاده کردن همه افراد جامعه از امکانات ممکنه و اولویت دادن نیازهای جامعه بر خود و بالعکس .
عوال پایبندی به اعتقادات ملی در صورتی که همراه با تایید قانونی باشد زمینه ساز گسترش احاسات وطن پرستی خواهد شد . این احساسات به مانند نیروی انباشته و درونی اگر به سمت منبعی بی خطر راهنمایی نشود ممکن است موجب طغیان افکار ضد انسانس حتی ضد و ملتی گردد مانند دوران حکومت موسلینی در ایتالیا . از نمونه های وفاداریهای افراطی در قرن گذشته چگونگی تشکیل آلمان نازی به رهبری هیتلر می باشد وی با تشکیل واحدهای حفاظت وفادار به خود ( ) به سازمان اصلی اعمال کنترل رژیم تبدیل گردید . اندکی بعد (اس اس ) برای بدست آوردن کنترل کلیه نیروی های پلیس سیاسی آلمان ، ارگان جدید و نیرومند سیاسی رژیم ، گشتاپو را زیر سلطه خود در آورد . در سال 1936 پست ویژه رئیس پلیس به هیلمر از سوی هیتلر باعث شد ( اس اس ) فرصت مناسبی برای تصاحب نیروی پلیس عادی آلمان بدست آورد . با ادغام نیروی پلیس به صورت تئوریک در ( اس اس ) افسران پلیس مجبور شدند به این سازمان جدید که نه دولتی بود نه حزبی بپیوندند . ( اس اس ) رابطه شخصی و ویژه خود را با هیتلر حفظ کرده وآن را تحکیم بخشیده بود تلاش در حفظ پیوند شخصی با فوهر رستات ( رهبر کشور ) در سوگند وفاداری شخصی اعضا _( اس اس ) به هیتلر به هنگام انتصاب و در شعار معروف (اس اس) وفاداری افتخار من است آمده بود.
لوازم دستیابی به باورها و ملزومات وطن پرستانه از کنش متقابل اجزاء جامعه ناشی می شود . هر گاه شرایط معیشتی و سیاسی و فرهنگی آن برهر از زمان شرایطی قابل تحمل باشد صحبت دستاوردهای وطنی قابل درک و سلموس است و هر گاه شرایط اقتصادی و سیاسی کشور به دلیل برخورد های نادرست اجتماعی و بد حکومتی و تولید محدود واردات شدید و تحریم بین المللی باشد احتمالا" اعتقادات وطن پرستانه کمرنگتر می شود.
همواره از شرایط تربیتی و روانی فرزندان در بروز دادن احساسات وطن پرستانه ایشان نباید غافل شد . مغز یک کودک به مانند لوح سفیدیست که هرروز رو به سوی آینده بالغتر می شود و برصحنه ذهنش خطوطی اضافه می گردد حال اگر این خطوط در فضایی آرام و بی برخورد و در موقیعتی قرار گیرد که فرسایش عاطفی ردامان بوده ، احتمالا" موافق وضع موجود خواهد شد یا در صورتی که در فضایی حاکی از برخورد و تنش عقاید و یکدیگر ستیزی باشد ممکن است با وضع موجود سازگار نباشد . همچنین عکس موارد نیز صدق می کند که شخص در فضایی آرام و بی برخورد زندگی کند علیه وضع موجود قیام نموده و شرایط زندگی را ملکه ذهن خود ننماید و شخصی که بوروکراسی دولت موافق نبود بدلیل سرخوردگی و ناتوانی یا مسامحه رو بسوی آشتی یا تطمیع شدن بردارد . در صدی از افراد را نیز می توان یافت که نسبت به تغییر یا ثبات وضع موجود بی تقفاوت هستند . اینان از جمله افرادی هستند که یا بار اقتصادی خویش را بسته اند و اهمیتی به وضع موجود نمی دهند یا لایه های خیلی پایین جوامعه اند که نایی برای اعتراض ندارند.
کورکورانه اندیشیدن و پافشاری بر رسوم و سنتهای قومی مکانیزم دفاعی در برابر ایده های مدرن است این دستاوردهای جدید در زمینه اعتقادی ، دینی فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی به مسابع گریز ، اصلاح و یا پرورش داشته های قدیمیست . امروزی نمودن پیکره و کار کردهای جامعه بوسیله تکنولوژی و علم جدید می تواند رونق و شکوفایی به باآورده و دریچه گشای پیشروی منطقی سوی آینده باشد . سنت پرستی ، ایتا اندیشیدن در رسوم ولباس و همچنین اصرار شدید و بدون دید علمی در کاربردزبان بومی ، بیگانگی با زبان های زنده دنیا ، ناکارامدی سطح دانش و کم و بی کیفیت بودن تولید علم از خصوصیات جوامعی است که درهای ترقی و توسعه را بر روی خویش بسته اند و به عنوان مصرف کنندگان صفر با اقتصادی بی باور و تنبل موضوع وابستگی را یدک می کشند .
میهن پرستی در افکار جدید نیز بوسیله تراستهای استعماری و قدرتهای چند لایه اقتصادی و سیاسی با محور دادن فرهنگ جهانی و فرهنگ قدرت به میهن پرستیهای بی حد و مرز دامن زده اند .
جامعی ، مانند آمریکا ، با داشتن بزرگترین امپراطورهای خبری و اقتصادی با هدف نشانه روی مسیری قلب دولتهای متمرکز و حکومتهای چند قومیتی ، به عنوان سکانداران خبری دنیا رویه ای از میهن پرستی انگلا ساکسونی و آمریکایی را ترویج داده اند . این کشور بوسیله انقیاد فکری و جلی افکار عمومی دنیا به نام دموکراسی ماشین توسعه طلبی خویش را به راه انداخته و به بهانه ی دفاع از امنیت ملی خویش به قصد منابع نفتی و معادن طیبعی خاور میانه و امریکای جنوبی و مرکزی ، گام جدیدی را برداشته است . این دولت با هدف تامین و فراهم نمودن منابع کافی برای ادامه سیستم خویش دست به دامن رفلکس عظیمی در جهان شده و در اذهان عمومی کشور خویش با برقراری جو وطن دوستی و تبلیغ شعارهایی نظیر ملت در خطر است ، تروریستها نزدیکندو .... بر احساسات مردم خویش سوار شده و هر رزو ماجرا جویی جدیدی را در امپراطوری خویش رقم می زند.
فراگیری اندیشه های مدرن بوسیله اندمان ، مدرنگرا ضمن قبول شرایط بوجود آورده بوسیله آنان در گذر از دوران قدیم به جدید پرده های فرسوده را کنار می زند ( مبارزه با قدرت اندیشه های مدرن تقابل توپ و شمیشر است) این مبارزه هرچند با مقاومت نیروی بازو همراه است و شاید پیروزیهای محدود ی نیز بدست آوردولی در گذر زمان و در طولانی مدت توانایی خویش را از دست داده و استعاله یا فرهنگ پذیری می شود ( با نیروی بند و جنگ نمی توان به تقابل اندیشه رفت ).
هر نیرویی نقطه ضعفی داشته و هر احساس سر کشی روشی برای کنترل با این وجود همیشه در عمل کار سخت گشته و تئوریها در واقع مستدل نمی شود. برای فائق آمدن به غریزه های سرکش و خواسته های درونی که از قدرت بیشتری در جامعه همراه است ، منطق پذیری به عنوان راه حلی توصیه می شود. این راه حل به ما می گوید نیروهای عقل و احساس اگر به تنهایی وارد عرصه شوند در صورت احتمالی موفقیت ، پیروزی بدست آمده محدود بوده ، ولی اگر همسویه و در جهت قطب مثبت خواسته شده سیر کنند به مقصود خویش نائل می گردند . منطق پذیری تجویزی است که با منافع عمومی منافات ندارد و به عنوان وسیله ای بازدارنده ما را از اهدافی که مغایر با آرمانهای اقلیت و اکثریت است نگه می دارد . این روش در عکس العملهای ملیگرانه ، زمانی که احساس بر عقل سوار شده مصداقهای تبعیت را کنار زده و با دیالکتیکی روشنگرانه در صورت رویت هوای نا برابر درصدد تغییر یا اصلاح ، همراه با جریان مردم سالاری می شود . منطق داری ، در جریانات بین المللی در مواقعی که رهبران کشورها بدور از منافع جامعه در پی برداشتهای حزبی و قدرتی خویش هستند می تواند به عنوان یک نیروی محدود کننده کاربد داشته باشد که البته این گفته زمانی تداعی می شود و تحقق دارد که قدرت درک عمومی بوسیله آموزش برابرانه ای همگانی بالا رفته باشد .
می توان از گفتگوی تمودنها به مثابه راه حلی دموکراتیک و منطقی در جریان برخورد تمدنها استفاده کرد این گفتمان به قصد همیاری تمام اقوام با محوریت انسایت به رنگ و بوی کنتاکت مذاهب و اقوام پایان می دهد . راینزینهای دموکراتیک میان تمدنهای دنیا ، تعصب ها را در بن بست رها کرده و اگر امکانی باشد صورت مسئله را به شیوه ی انسان مابانه و تازه حل خواهد کرد .
فرهنگ جا افتادن گفتگوی تمدنها ، قدرت لایزال خویش را از احساسات بشر دوستانه ملت می گیرد و به عنوان انرژی سازنده راه های توسعه را می گشایاند. این راه ها می فهمانند که دنیای روبروی بشریت تنها از حیات هستی بسود خویش نیست بلکه سرزمینی که درآن زندگی می کینم در واقع متعلق به همه انسانهاست.
لزوما" چالش های وطن پرستی افراطی را به صورت نمودهای ملموس می توان دید. این نمودها به شکل بسته بودن فکر در هنگام بروز احساسات ، واکنش پرخشگرایانه به شمکلات خارجی ، اصل تعصب و خود فرهنگ بینی ساختن اسطوره و داستانهای غیر واقعی در جهت سیاست وطن پرستانه ، گرایش به سرکوب انتقادات از سوی حکومت آشکار است . ساختار طبقاتی نیز تاثیر بسزایی در مسئله وطن پرستی دارد . این ساختار بصورت هرمی از لایه ها و طبقات زیرین شروع شده تا به نوک هرم می رسد . بنا به تحقیقات انجام شده اکثرا" شورد احساسات ناسیونالیستی در قاعده هرم بیشتر و هرچه به نوک هرم نزدیک می شود کمتر می گردد. دلایل بالا بودن مهین پرستی در طبقات پایین و متوسط را می توان بخاطر 1- شرایط اقتصادی 2- شرایط فرهنگی ، اعتقادی .وسیاسی 3- شرایط آموزشی دانست .شرایط آموزشی در طبقات پایین اصل تبعیت و انقیادو سر تسلیم فرود آوردن در برابر قدرت و ثروت را مخیفیانه در دستور کار دارد چرا که جمعیت کم در امد تاثیر پذیر از قانون است که دارندگان قدرت وضع می کنند . این گفته ها را می توان به شکل در مسائل حساسو مواقع جنگ در کشور دید . در این مواقع ، شور ناسیونالیستی و اجبار موجب بر انگیخته شدن احساسات افراد طبقات می شود که هرکدام به روش خود در صدد عکس العملی بر می آیند .
معمولا"طبقات پایین ، عشق به وطن را نمونه ای غیر تضدی به حساب می آورند . افراد این طبقات براساس اصل (برخوردی از اجنبی بهتر است) به نحوی برای گریز از درد و رنج اقتصادی حاکم است و شرافت میهن می شوند . ماهموراه می بینیم که در مواقع جنگ کشورها این طبقات پایین هستند که بسیج می گردند تا دفاع از کیان و مملکت خوبش را هر چند بر پایه تبعیض و نابرابری باشد بر عهده گیرند.
البته باید یاد آورشد که اگرکارد به استخوان طبقات زیرین برسد و دیگر نایی برای زندگی در طبقات خود نداشته باشند وطن پرستی سخنی بیش نیست و این ارفاد بر یشان فرقی نمی کند که چه کسی حکومت کند . سخن از وطن پرستی به ما یاد آوری می کند کشوری که در آن زندگی می کنیم بر چه اصولل و پایه ی انسانی حکومت می کند .آن حکومت به نام مردم راهکاری برای سعادت مردم خویش در دست دارد و ایا قانون خویش را با روحیات مردمانش تطابق داده است یانه . مسئولیت حکومت در قبال مردم این است که با برنامه ریزی صحیح و دقیق و سرمایه گذاری در امور زیر بنای کشاورزی و صنعتی و اعتقادی ، همچنین تامین نیازهای اساسی مردم و یک سیاست دموکراتیک و منظم در عرصه بین المللی بدنبال تحقق اهداف بشر دوستانه باشد نه پایه ریزی و دامن زدن به احساسات و تاریخهای ساختگی و عزت های پوشالی همچنین نقش مردم در قبال حکومت این است اگر حکومتی مردمدار ، بذر زندگی برابر و قابل تحمل را پاشید بر ما لازم است با نیروی پشتیبانی و موضعی همراه ونقاد ضعفها را گوشزد و یاد بدهند . مسئولان کشور باشیم و در صورتی که عکس آن بود با نهادهای دموکراتیکی در پی برکناری یا استیضاح اندامهای نالایق و بی کارمد باشیم .
پشتیبانی از نام کشور ، احساس مقدیست که این احساس نباید بوسیله گروه محدودی از افراد دارای قدرت و ثروت احاطه شود. این احساس می تواند وسیله بارور گشتن و شکوفا شدن شخصیت و لبد جامعه های انسانی شود . عشق به وطن و سرزمینی که در آنزندگی می کنیم ما را بسوی کمال و مرهون و خودشناسی و دیگر دوستی را به ما یاد می دهد . این حس بوسیله نیروی ذاتی سامان سرزمین خویش را خواستار است . سرزمین ، فرهنگ و سنتی که در طول زمان حوادث زیادی را پشت سر گذاشته و اینک با رنگ و بوی جدید افق تازه ای را بررویمان گشوده است . پس بر ما لازم است که این نیروی مقدس را باچشمی باز و فکری گسترده بکار بریم.
افشین غلامی
کرد کرماشان و بیان تراژدی
انقلاب مشروطه و نحوه تاثیر گذاری آن در مناطق کرد نشین سر آغاز یورش ایدئولوژیکی ، افکاری و برنامه دار و قانونمندی در تاریخ کردستان ایران بود. شکست نهضت و فرار اعضای اصلی آن به نقاط مختلف ایران خصوصا" کرماشاه مبتدای شکل گیری جریانات ارتباطی میان اقوام کرد و دیگر مناطق ایران به شیوه ای حساس و در خور تامل بوده است . در این میان که با احتساب مشخصات اصلی نهضتها و انقلاب های ا فکاری ، ایده و سیاستهای فرهنگی و اجتماعی در ایران و به روالی پر شتابتر در کرماشاه به تولید خواستهای مرکز گرایانه ای انقلابات مبدل گردید . پیدایش رضا خان میر پنج و سیاست ملیت نو ایرانی و تشکیل رفرماسیونها و سندیکا های ایرانی آریایی قدرت را از فئودال ایل می ستاند و به شیوه ای قانونمند به دولت جدید تفویض می کند تا باسواستفاده از بی سوادی عمده توده ایرانی و با احتساب سیاست جبر و تطمیع ، رهبران ایل را به عنوان قدرت چندم یا قدرت پوشالی معرفی می کند و با مستهلک ساختن اقوام در ملیت نو بنیان های فرهنگی اقوام مختلف را به گرایش های دوم و سوم تنزل دهد که این امر بدلیل پراکندگی کردها و ترک ها در چند سرزمین در قبال مناطق ترک نشین و کرد نشین رنگ بیشتری به خود می گیرد . سیاست آموزش موازی همگون و تربیت و پرورش نخبگان و اعزام به بورسهای خارجی و پیدایش اولین دانشگاه مدرن ایران در این استانها با عث گردید حجم سلطه فرهنگ ملیت نو که با ایدئولوژی فارسی در آمیخته بود به صورت قالب چند لایه منعکس گردد که این امر با به قدرت رسیدن پهلوی دوم روند منسجمی به خود می گیرد . سیاست فرهنگی و زبانی با عنوان فارسی آذری و فارسی کرماشانی به دلیل ترس دولت مرکز از ناسیونالیسم آذری و ناسیونالیسم کردی موجب بوجود آمدن معضل فرهنگی و هویتی در دهه های اخیر در میان آذری ها و کرماشانی ها گشته که به گفته ای این امر در تمام نقاط مختلف ایران حاکم است ولی بدلیل جمعیت شایان توجه کردها و آذری ها در ایران این مسئله بصورت حادتری این مناطق را در می نوردد. در این میان آذری ها به دلیل حکومت چند صد ساله و آگاهی از سیاست های فردردی و به دلیل نزذیکی به اروپا و داشتن افکار و نخبه های فرهنگ گرا در مقابل فارسی آذری موضع گیری گرفته و آنراپس زدند همچنان که امروز اگر با ترکی در تبریز برخورد نمایی و بازبان فارسی آدرسی را سئوال نمایی با زبان ترکی پاسخ داده و در مقام توضیح بیان می کند : مشکل خودت است ولی کرماشانی به خاطر موقعیت جغرافیایی و بیسوادی عمده و درک نمودن روسای قبایل از موضع قدرت و ناآگاهی از زندگی مدرن آنروز نتوانستند در برابر این سیاست برنامه ریزی نشان دهند . به هرحال درروند پیدایش لهجه ساختگی نه کردی نه فارسی که اینک در میان شهر کرماشان به صورت وایرانگری در حال تخریب کردی جنوبیست برنامه ریزی و هدفی از قبیل درج گشته نهفته است که امروزه بصورت ابرویروسی در حال اپیدمی می باشد . جهان امروز جدای از زبان های بومی شهروندانی چند زبانه را می طلبد تا در عملکرد زندگی اجتماعی بتوانند قواعد موجود اجتماعی را به نحوه احسن بازی کنند و در فراخور ارتباط متقابل با زبانها و فرهنگهای دیگر به صورت مطلوب موانع قرار داداجتماعی را مرتفع سازنند.
این چند زبانی خوداز سیاست پیشرفته شهروندان نشات می گیرد زیرا در جهان انفورماتیک سلطه و نظارت دیگر بوسیله رهبر ، پیرونیست بلکه هر شخص به تنهایی رهبری دنیای انترناسیونالیسم را عهده دار است . ولی همچنان کشورهای صنعتی به فراخور سیستم هایشان در فکر ترویج زبان خویشند و به نوعی انترناسیونالیسم را با فرهنگ خود پیوند داده و پیشرفت جهانی را بر پایه ی فرهنگ ترویج داده ی خویش می بیند و عکس آن ما که در دنیای پیشرفته تا حدی فقیریم پشرفت را به سرعت از بن ساقط کردن فرهنگ و هویت می دانیم در صورتی که این زبان نیست جامعه ای را بافرهنگ نشان می دهد بلکه انسانهای آن جامعه هستند که به واسطه ی دستاوردهای متمدنانه ی خویش زبان را با فرهنگ می سازند و پرسیتژ را در کاربرد زبان دیگر یک لایه از تمدن محسوب کرده و لایه دیگر را پرورش و نوسازی زبان خویش می پندارند.
آن دسته از خانواده های کرد کرماشانی که با زبان فارسی فرزندان خویش را تربیت می کنند و جایی را برای زبان کردی نمی گذارند نخست از آن وحشت دارند در سالهای آینده فرزندانشان توانایی ادا کردن زبان فارسی را نداشته یا به گفته از توانائی فرزندانشاندر موفقیت زندگی آینده در هراسند که این مسئله در حال حاضر بواسطه دنیای الکترونیک فرض محالیست و دوما" گروهی بخاطر پرستیژ و عده ای هم تبعیت از جمع را مهم قلمداد می کنند و بنا به تحقیق پیمایشی انجام داده توسط اینجانب نتایج زیر حاصل گردید. 50% از دسته اول از این موضوع ( ترس از موفقیت) 20% از دسته دوم پرستیژ را در فارسی صحبت نمودن ( منظور زبان فارسی و لهجه رایج امروز کرماشان) 30% باقیمانده دلیلی برای کار خویش نداشته و تنها از دیگران پیروی می کنند.
مردم کرماشان از باسواد ترین کردهای ایران ( طبق اسناد رسمی و مکتوب آماری و آموزشی ) و از با سابقه ترین شهرنشینان ایران هستند و شهر کرماشان بزرگترین شهر کرد نشین است . موضوع کلان شهر خود جشتار عظیمی را در خصوص فرهنگ می طلبد .کلان شهر بنا به خصوصیات فیزیکی قومیتهای متفاوتی را در گستره اش جای می دهد و این امر در بعد از انقلاب مشهود بوده چونکه با ورود فرهنگاهی مختلف و کار بدستان دولتی غیر بومی به استان و شهر کرماشان روند زبان زدایی تسریع گردید . آن گروه از مردم شهر کرماشان نیز در برخورد با این موضوع هویتی نیز تا حدودی دچار تناقص ساختی گشتهاند همچنان که اگر از آنان سئوال نمایی از چه قومیتی هستی گویند کردیم در حالی که برخلاف آن عمل می کنند و در جواب عمل خویش خواهند گفت دنیا در حال پیشرفت است باید تفکر سنتی را کنار بگذاریم ، و عده ای هم ساله اقتصادی را پیش کشیده و آشکارا به توجیه سازی می پردازند.
منظور بنده از محبث هویت و زبان پا رادایم قومگرایی نیست همچنان که خود به زبان پارسی ارج می نهم و همیشه سعی نموده ام که با کوچکترین اشتباه ، قواعد و اصول آن را بکار برده و به عنوان زبان اتحاد ایرانیان برهمه واجب می گردد که با رویکردی منطقی و ترقی خواهانه در بیان این دیالکت نقص نداشته تا در برخورد و ارتباط کلامی و نوشتاری مشاغل فردا و پیوند با قومیتهای دیگر به شیوه ای مطلوب منظور و هدف خویش را انتقال نمایند. ولی بنا به دلایل گفته شده بیان اصلی این است که مخ هویتی که زبان سر رشته ی اصلی آن است پدیده ای در خودنگرش و اندیشیدن است زیرا زبان شناسنامه هر ملت بوده و ملتهای مختلف را بعداز هویت تاریخی بر اساس زبانش مشخص و تقسیم بندی می کنند و زبان فراتر از مسئله قومگرایی احساسی انسانی و تاریخی است و شکلگیری آن در هزاران سال روی داده و زبان این مردم از خلیج فارس تا دریای مدیترانه بهنقل از تاریخ زبان انتقال دانش و آگاهی در میان ملتهای همسایه بوده . به هرحال این فرهنگ تصنعی جا افتاده به مثا به دیواری شیشه ایست که هر آن با تلنگری احتمال شکستنی وجود دارد . ملاک گریز از این وضعیت و آگاه نمودن هویتی شهروندان اولا" در برنامه سازی تلویزیون و مطبوعاتی است و ثانیا" تشکیل فرهنگستان زبان به منظور کاربرد علمی و روانشناختانه ای زبان و پایه ریزی فرهنگی نوین و پیشرفته بر پایه مندرجات گذشته می باشد. حقیقتا" یاد گیری و آموزش زبانهای دیگر از ملزومات امروزی و لاینفک زندگی است . همنچنان که امروز یک کرد کرماشانی جدای از تکمیل و فراگیری علمی زبان فارسی ، آموختن زبانهای پر کاربرد مانند ( انگلیسی ، آلمانی ، فرانسوی ، و عربی ،..) به فراخور نیاز واجب فرض گشته و جدای از این مسائل آموختن زبان مادری نیز بصورت آکادمیک و حرفه ای بهمراتب واجبتر از زبانهای دیگر است دین خاطر که مطمئنا" ملتهای دیگر ما را زیر نظر داشته و آیندگان ما را باز خواست خواهند نمود . پس در پایان دادن به این تراژدی هویتی همه باید کوشا باشیم .
هۆکارهیل دۊیا کهفتن ئهدهبیات کوردی
عهباس جهلیلیان (ئاکۆ)
بێ گومان سهرکهفتن ئهدهبیات له کوومهڵگایل ئمرووژی،بوودنه بایس سهرکهفتن هۊر و ههڵکڕانن کوومهڵگا. کارگهری ئهدهبیات له سهر زانست، چشت ئاشاریاێیگ نییه و کول کهسێگ وهێ گهپه ئقرار هاوردێیه. ئهدهبیات ئهول گهپێگ جوور ریازی و فیزیک جیاوازی فرهێگ دێرێد وهڵام،تهنانهت ریازی و فیزیکیش وه گهپیگ وه ناو ئهدهبیات دپیهکهو کریهێد. ههرسهێ ریازی و فیزیک قانوونمهند و مهنتق بهرداره وڵام ئهدهبیات قانووﻧﻤﻪند و بێ مهنتقه. وه واتاێگتر ئهدهبیات مهنتق شکن و قانوون پهروهره. له دۆنیاێ ئهدهبیات هۊچ یهکێگ بهرابهر یهک نییه وهڵام له ریازی یهک ههمیشه بهرابهر یهکه. پهس ئیمه له گهپێگ باس کهیمن گ ئهول خهون و خێاڵ و وازوهرهن و دروو و ئلیناسیوون و عشق و سرووشت سازگاره. گهپێگ چۊ ریازی و فیزیک یهێ واقعییهت دپیهکهو کهێد وهڵام ئهدهبیات یهێ غهێر واقعییهت ئاڕازنێدهو.
لهێره پرسێارێگ ئاراسته کهیم :ئهدهبیات چۊ بوودنه بایس سهر کهفتن و ههڵکڕانن؟!
راسیهگهێ یهسهگ ههر گهپێگ بایهس وه ناو خوهێ ئیسفاێ بگریم و ئهول خوهێهو ههڵسنگنیمنهێ وشهێ ئهدهبیاتی ماناێ تایبهتی خوهێ دێرێد ههر ئهو جووره گ ریازی حساو و ناوحساو دێرێد. بهسبار،له ئهدهبیات چهن وشه ئڕاێ خێرو بهرهکهت دیریم گ ههرکامێان تابیهتی یهێ چشته.
پیت:ئڕاێ مایهعات (مهشکهگهد پتیێ بچوو )
هۊرم :ئڕاێ خهلهوخهرمان (هۊرم بکهفێده خهرماند)
رێژهن یا رێژان :ئڕاێ رییهن ( رێژهن له رییهنهگهد بووڕیهێد )
رژوان :ئڕاێ ماڵ و دارای (رژوان رژیاسه ماڵێ)
نموونهێگتر وشهێ کهسایهتییه (شخصیت )
ماریهت :مار وه ماناێ سهڵامهتی و ئازایهتیهو لهوشهێ (ما) وهماناێ مژگ و مهغزه و مار واته (سلامتی) و زیزێ بوودنه بیمار. ماریه تدار واته ئهو کهسهگ له باوهت هۊرو ڕا سهرتره
ماڵیهت : له وشهێ (ماڵ) وهماناێ دارائی و ماڵیهتدار واته ئهو کهسهگ له باوهت دارایهو سهر تره
سجا:له پاشگر (سێ)گ نیشاندێ کوتران وسهکرانه.واته ئهو کهسهگ خاوهن جێ و جاداره
واسکوو : ئهو که سه گ وه ک کۊیه قورس و جاداره
دهساوهێ ئی گهپه بوودنهیهگ: وشهێ کوردی فهزا ئاڕازنێد و چۊنیهتی ئڕامان دپیهکهو کهێد . هناێ ئۊشیم : فڵانی پیاێ ماریهتدارێگه.ئیمه زانیم ئی ئایمه له باوهت فکر و زانائی خاوهن کهسایهتیه
گهلێرێ زووان و ئهدهبیات کوردی ریشه له پێشنهێ فره دۊرێگ دێرێد ،ئهگهر سرنج بکیشیمنه سهر خڕشتکارییهێل بێستۊن ونهقش رووسهم و پهنج گهنج و.... یا ئهگهر سهری بکیشیمنه ناو ئهوستا کارگهری وشهی کوردی ئڕامان رووشنهو بوو.
لهێره تووایم سهرپڵشتیێگ له هۆکارهێل دۊیاکهفتن ئهدهبیات کوردی بکهیم و هۆکارهیلێ شیهو بکهیم .
1- فره زاراوهئی : زووان کوردی لق و پووپ فرهێگ دێرێد و ئی تایبهتیه هاو منووسیه نه دژایهتی. راسیهگهێ یهسهگ فره زاراوهئی کهلهمهێ فرهێگ خسێهسه ئهدهبیاتهگهمان و بۊیهسه هۆێ دابڕان وکهسهر ئڕاێ زووان کوردی وهڵام ئهگهر بنووڕیمنه کوڕهمازێ زووانهگهمان، دۊنیمن زێاتر له شهس له سهد ئی زاراوهیله ههر یهکێگه و داریدهێ یهکترانن.ئهگهر بتووایم چوو خهرتێگ له ناوهێن زاراوهیل کوردی بنهیم و شهڵتێ بکهیم ، بنهماێ ئی زووانه پڕه له وشهیل وهرزێری و دامداری و دڵداری و ئائینی. ههر یه بوودنه دهسمایهێگ ئڕا سهرپڵشتی و ئیسفا گرتن تا وهرهو زووان یهکگرتوو بچیم .ئڕا دپیهک کردن ئه گهپه ناچاریم باس له مورفۆلۆژی وشه بکهیم :
ئافرهت :باس لهسهر ئی وشه فرهس بهسبار :(ئا )پاشگر نهفی و نهبوونه له ئهوستا و (فرهت) له وشهی (فهرهووت) هاتێهو (ئافرهت )واته نامیرا. له لاێگ ترهو له کرمانجی (ئافراندن) وهمانای خهڵق کردن و خۆڵقاندنه و له یوونانێ (ئافروودیت)ئۊشن. وشهێ ئافرهت ئڕاێ ژن و دۊیهت وه کار چوود و یانه خالق و زاوزێکهر بۊنه.
- رێزو گول : واته ژێداری (انعطاف پذیری) بهش یهکم ،وشهێ ڕێزه وه ماناێ ئهرههم و تهرههمه و (گول) زێز و شهێ (رێزه) وهڵام له دیالکتیک کهڵهوڕێ وشهێ (ڕێز) وه کار نییهوهن . ههر یه نیشان دهێد زاراوهێ کهڵهوڕی پهیوهندی ئهول زاراوهیلتر داشتێه.
- خهڕهمه : واته زڵهۆرت و ناڕێک، کوڕهمازێ ئی وشه لهکییه واته کوڕی خهرێگ ک وه شیر ماین پهروهرده بۊیه و له خهرهیلتر قرچقهۊ تره (مه) وه ماناێ ماینه له زاراوهێ لهکی.
مورفۆلۆژی وشه، هامێاری پسپووڕکار کهێد تا بتۊیهنێ ریشهێ وشه ئهودی بکهێد. ههر ئی وشهیله نیشان دهێد زاراوهیل کوردی داریدهێ یهکترانن پهس فره زاراواهئی،
هاو منووسیه نهژایهتی. تا ئیمه چۊ بنووڕیمنه ئی گهپه.
2- فره نیشتمانی: راسیهگهێ یهسه گ فره نیشتمانێ كارگهری خراوێگ له سهر ئهدهبیات کوردی داشتێه، زووان کوردی خوهێ بیس ودۆ زاراوه دێرێد و فره نیشتمانی چووارێ تر خسیهسهو سهرێ. فرهنیشتمانێ هۆی ههڵاواردی و پهنکووری زووان کوردیه واته فهرههنگ و زووان و پێشنهێ کورد وه ناو کهسان تر بهربڵاو بوود. تهعریب و تهتریک و تهفریس ، زووان و فهرههنگ کورد داگیر کردێهو وهرهو کهس مهزان بێ ئهنجامێگ بردێهو ناسنامهێ غهێر کوردی داسه پێ بهسبار
القال : ئی وشه ئهرهوی نییهو ههر ئهو (گاڵ) کوردیهسه
النجم :وه ماناێ ههساره له وشهێ (نهجم ) کوردیه
بارز: لهوشهی (بهرز)
باشگاه :جی پهروهرده کردن ئهندام (باش= خوب +گاه ) کوردیه
تلمبار: شڵ و شێویاێ کوو کردن (تهڵهمڕ )
ملوان : مهلهکهر، مهلهوان
یانه تهنیا بهش بۊچگێگ له ههزاره فره نیشتمانی سنوور زووان کوردی بتهو کهێد و سهرکزی و نهخوهشی ئهدهبیات فیشترهو کهێد.
3- فره ئائینی : ئهگهر بتووایم ئی گهپه شیهو بکهیم ،یهکم خاسه بزانیم زووان ئائینی چ تایبهتمهندێگ دێرێ. له ناو زاراوهیل کوردی، زاراوهی گۆرانی یهکم زووان ئائینی وه یهکگرتووێ کورد بۊیه. کهڵهوری و ههورامانی دۊیامهنهێ زاراوهێ گۆرانییه. بهڵگهنامهێ ئی قسهیشه،مهسحهف رهشه گ له سهدهێ سێهم قهمهری نۊسریایه ههر وهها، کهڵام یارسان له سهدهێ ههیشتم و ئنجیل له سال 1926 وهڵام بتهو تهرین بهڵگهنامه، گاتهای ئهوستاسه. زووان ئائینی باس له عرفان و فهڵسهفهو مهنتق کهێد و هناێ ئیمه هۊردهو بۊمنه زووان ئائینی تهنانهت له هساو و زانست ئڕاێ ئوومهت خوهێ باس کهێد. زووان ئائینی تهنانهت له حۆکوومهتداری و سیاسهتیش بهشداری کردێه خڕشتکارییهێل سهردهم مهدیاکان و ئهخمینهکان( ههخامهنشیهگان) نیشاندهر ئی گهپهسه.تۊیهنیم بۊشیم ئهو سهردهمه گ زووان ئائینی کوتائی هات، ئهدهبیات کوردیش بێ دهرهتان مهن ئهگهر وه راشکاو باڵ چهوێگ بخهیمنه ئهدهبیات کوردی و ئهدهبیات دهر هاوسایلمان، دۊنیم گ زوورمهێ ئهدهبیاتمان باس له بهژن و باڵا و چهو ئهبروو کهێد تا فهڵسهفهو مهنتق و.......
ههیشتا لهسهد ئهدهبیات ئیمه ئاڕازانن چهو ئهبروو دڵداره تا باسهیل قۊل ئنسانێ هاوکات ئهول ئی قوومیانه،شعر خوهێ ههڵکیشێ و ساختار ئهدهبیاتی ئیمه خامێش کهێد.ههرسهێ شعر هونهرتهرین هونهره، وهڵام ئی هونهرتهرین هونهره ، هونهرمهندتهرین هونهرمهند توواێد نه یا مفتی ئۊش.
له دونیاێ ئهدهبیات رۆمان تایبهتی کوومهڵگایلێگه گ که له باوهت ئهدهبی و سیاسی له ئاسوو بهرزێگ قهرار گرتنه و کورتهچێرووک تایبهتی کوومهڵگایلێگه ؛ وهرهو فهزاێ واز سیاسی چن و شعر تایبهتی کوومهڵگایل فهقیر و بندهسه. ئهگهر ئی تاریفه راس بوو، ئیمه هۊچ ئڕاێ وهتن نهێریم چۊن زوورمهێ ئهدهبیات ئیمه شعره ئهویش شعر دڵداری.
له رووژههڵات ناوێن هۊچ نهتهوهێگ وه ئهندازهێ نهتهوێ کورد خاوهن داب و نهریت و ئائین نییه له شیعه و سونی بگرتا ئیزهدی و عهلهوی و کاکهئی و جۊلهکهو خاچ پهرهس. هاوکات هۊچ نهتهوهێگ چهنه کورد زاراوهێ فرهو نیشتمان فره نهێرێد م باوهڕم یهسهگ ئی پیهڵانه تهنیا ئڕاێ کورد قوومیاسهو بهس .
4- کووچ وکوچبارهیل زوورهکی : له دونیاێ ئمڕووژی گ تکنولوژی بێ خۊن رژانن سنوورهێل داگیر کهێدو پهێوهندیهیل بتهو کهێد، نهتهوهێ کورد نهتۊیهنسیه خوهێ ههڵکیشێ و دهردهیل خوهێ دهرمان بکهێد. ههرسهێ ئیمهێ کورد خاوهن تکنولۆژی نیمن، وهڵام تۊیهنیم تکنولۆژی وه خزمهت خوهمان بگریمن و داشتهمهنیهیل فهرههنگی و مێژووئی خوهمان دپیهکهو بکهیم. له دونیاێ ئهدهبیات باس له گهپێگ وه ناو (تعامل) کریهێد تهعامۆڵ فهرههنگی یهکێ لهێ باوهتهیلهسه.ئهگهر مێژووێ پڕ له گازڕان کورد دپیهکهو بکهیم دۊنیم زوورمهێ مێژووێ ئی نهتهوه،خوهێ نهنۊساسهێ ههرسهێ یه گهپ قۊلێگه وهڵام ههرهچێ وه باسهگهێ ئیمه یهسهگ دهساوهێ ئی کووچ و کوچبارهیله زێر تهعامۆڵ فهرههنگییه.
گاهس یهکم کووچبارێگ گ له مێژووێ کوردهواری ناو بریاس،کووچ کوردهیل له قهفقاز وهرهو ئیوارتای (ئیلام ) له سهردهم دارا شا بوود گ ئێرهنگه وه ناو لهک ناسیمنێان .
کووچ زهنگنه له کهرکووک ( له کهرکووک مهڵوهنێگ ههس وه ناو زهنگقڕ واته ئهو شوونه گ زهنگنه قڕ کهفته ناوێ) وهرهو کرماشان، کووچ بهدرخانهیل له دیاربکر وهرهو مسر ( بنهماڵهێ عهلهوی گ زوورمهێان له کار سینهما خهریکن له بنهماڵهی بهدرخانهیله) کووچ خاڵدینهیل ههورامان وهرهو مهڵوان لهکستان، کووچ کهڵهوڕو زهنگنه وهرهو خوراسان گ ههر کام لهێ کووچبارهیله هۆکار تایبهتی خوهێ دێرێد .دهساوهێ ئی کووچبارهیله یهسهگ بهش گهوراێگ له فهرههنگ و زووان له بهێن چییه و تهعامۆڵ فهرههنگی جی وه جی نهۊیه.
5- کهم سهوادی: کهم سهوادی هۆکارهیل تایبهتی خوهێ دێرێ ئیمه ئهو بهشه دپیهکهو کهیم گ پهێوهندی وه باسهگهمان دێرێد نه باوهتهیل تر.
مهبهست له کهم سهوادی دۊر کهفتن له فهرههنگ و زووان ومێژووێ خوهمانیه.ههر ئهو جوورهگ له سهرهو باس کردیم،وشهێ کوردی فهزا ئاڕازنێد وچۊنیهتی ئڕامان دپیهکهو کهێد وهو مهرجه گ ئیمه وشه بناسیم و له شوون خوهێ وهکارێ بووهیم بهسبار:
دپیهک: ئی وشه وه ماناێ (تهفسیره)گ وه ههڵه وه ماناێ (تحقیق) وه کارێ بهن. وشهێ (پیهک) وه ماناێ گشتێ و کولییه و (دپیهک) یا (دۆپیهک ) وه ماناێ ههڵسنگانن دۆباس گشتی و کولییه و دپیهک وه ماناێ(مفسر)ه
پسپووڕ : ئی وشه وه ماناێ (متخصص)ه و پسپووڕکار وه ماناێ (محقق)ه واته ئهو کهسه گ مۆتهخهسسهو کارێ لێکۆڵێنهوهس.
وهرکوڵ :ئی وشه وه ماناێ (پیش غذا)سه گ وه ههڵه وه ماناێ (پیشگفتار ) وه کارێ تیهرن له حاڵێگهو گ (پهێشروو)وه ماناێ (پیشگفتار) و (سخن آغازین)ه
یا له باوهت مێژووئی تۊش گیچهڵ و ئهنگهمهێ فرهێگ بۊمنه بهسبار:
کرماشان:بڕێگ ئۊشن ئی وشه له (کامبادن) وهرگێر بۊیه و بڕێگ ئۊشن کرماشان له سهردهم بههرام چووارم بنیات نریاسه. منیش باوهڕم یهسه کرماشان له وشهێ (کارامای) وه ماناێ (امت) وهرگێڕ بۊیه و (کارامایشیهن) واته نیشتمان و شوونهوارێگ ئڕاێ ژیان کارامای نه نهتهوه و سووماره. کرماشان ئاخێزگهێ ئائین میترائیسم بۊیهو شوون پهڕهسهنن ئائین زهردهشتی. مارکۆپۆلۆ له سهفهرنامهی خوهێ له (کرمان و یزد و جیرفت)وه ناو (کارامای) یاد کردێه و مهبهستیشێ یه بۊیهسهگ یانه سهر وه ئائین زهردهشتین. وه واتاێگ تر یانه ئوومهتن. ههر خود وشهێ (زهردتۆشت)وه ههڵه مانا کریاس. ئۊشن زهرتۆشت واته ئهو کهسهگ خاوهن وشترهیل زهرده ئهگهر سرنج بکیشیمنهسهر ئهرزناسی مهڵوهنهگهمان شوونێگ ئهو دی نیهکهیم گ وشتر لهتێ بژیهێد پهس ئی وشه (زهرتۆشت) رهنگه وه ماناێ (زهردتۆشتێڕ) واته تۆشتێر زهرد بۊیه نه وشتر زهرد. دهساوهێ ئی گهپه یهسهگ ئیمه :مێژووێ پهنکوور و بانان نادیار ێگ دیریم.
لایهلایه فهرههنگی نادیار
لایهلایهێ كوردی،بهشێگ له فهرههنگ و مێژووی كوردهواریه ك بێگۆمان له سهردهم خوهێ دووپاتكهر دهرد نۆستالژیكی و ههست نهتهوایهتی و شوور و حێماسه بۊیه ک وه داخهوه وه بوونهێ پێشکهوتووئی وجێگیر بۊنهوهێ تكنولۆژی، ئیسه له پهراوێزه . ئهوهێ ك تا ئیسه ئڕامان رووشنه و بۊیه ئهوسه ك نهتهوهێ كورد چ له سهردهم خێڵهكی و پاشایهتی وچ له سهردهم پێشکهوتووئی حهزێ له شعر بۊیه و شعر، بهشێگ له ژیان كوردهواری له ملێ بۊیه و زوورمهێ قۆناخهیل ژیان پڕ له خوهشی و لێقهومان گهل كورد دهربڕیوه و نۊنهر خۆشی و شائی یا دهرد و زهبرو سهختێ بۊیه. وه واتاێگتر شعر هۆنهرترین هۆنهره ك له خزمهت ههست و بیر ئهو گهله بۊیه.
ك چاو له مێژووی ئهدهبی كورد بكهینهو، زوورمهێ هۆنهر رهسهن له ناو گهل كورد فۆلكلوره تهنانهت مووسیقا وئاوازیش گرێده وه ر. ئمجا وه راسی ئڕامان رووشنه و نهیوه ك دهرهێنهر ئی ههمگه فۆلكلوره ژن بۊیه یا پیا .وهڵام ئهوهێ ك تۊیهنیمن بێ دو و سێ ئاماژه وه پێ بكهیمن ك دهسكار ئافرهت كورده، لایهلایهس. ئافرهت كورد وه دریژائی مێژوو،ئهول ژیان هاوبهش وهڵام بێ بهش ژیاوه وستۊن بتهو ئهدهب كورد بۊیه . ئهگهر بتوایم ئاورێگ له سهر ئهدهب كوردی بیهیمنه و كارگهری ئافرهت له بنیات نان ژیان و هۆنهر كوردی نیشان بیهیمن،باسیگ دڕ و دریژه و له دهرفهت ئی كورته باسه نییه وهڵام وهك ئاماژهكردن تۊیهنیمن چهن خال سهرهكی رووشنهو بكهیمن :
1- ئافرهت له ژیان خێڵهكی.
ئڕا فامین ئی گهپه بایه س له خۆد وشهێ ((ئافرهت)) ورد بۊمنهو. ئهو سهردهمه ك عهرهب وه ژن وهتێه ((ضعیفه)) و فارس وهتێه((زن)) ك له وشهێ (جن وجنیک وجنیكا) ک وه ماناێ ((جنه)) و وشهێ (جنده) ئڕا کهنیز وهكار بردێه كورد وشهێ (ئافرهت) له سهر ژنهیل نایه.له پێشوو و له سهردهم كۆن مرۆڤ ئڕا گهورهئی و خاوێنی و قودسیهت نازناو دروس كردێه وهك :ئههوورا مهزدا واته خوداێ داناومهزن.یا ئاناهیتا واته خوداێ ژیانهو و واران یا ئهستێره واته ههمیشه رووشن وپا بهرجا یا ئافرهت ك ((ئا)) پێشگر نهفی و نهبوونه له وشهێ ئهڤیستا و(( فرهت)) یا فهرهووت وه ماناێ فهرسووده و میرایه ك سهرجهم بوودنه خۆڵقێنهر یا خاڵق ك له زاری كرمانجی ئافراندن ههر وه ماناێ خۆلقاندنه و له یوونانی كۆن خوداێگ بۊیه وهناو ((ئافروودیت)). تۊیهنیم بۊشیم ئافرهت له ناو كوردهواری پلهو پایهێگ بۊیه و م دژ وه ئی وتارهمه گ ژن كۆیلهو بندهس بۊیه ئهگهر سهیر مێژووی بنیات نان تهخت جهمشید له ئێران بكهیم مێژوو نۊسان و لێكۆڵێنهران له سهر ئی باوهڕهنه ك مێعمار تهخت جهمشید ژنان بۊنه و پیاوان كرێكار بۊنه رهنگه ئی پهند پێشنانه ك له ناو لوڕهگانا مهنیه ئاماژه وهێ رووداوه بكه ێ ك ئۊشێ : ژن بهنناسهو مێرهكاركهر.
ئهگهر سهرجهم خودایل كۆن كوو بكهیمنهو ،زوورمهیان تهندیس ئافرهتان بۊنه. ههروا ك وهتیمن ((ئافرهت))پلهێگ كۆمهڵایهتی بۊیه و ئی پلهوپایه له ناو كوردهواری باب بۊیه تهنانهت ئڕا مهڕو ماڵات و كار كشت وكاڵ. بهسبار ، له كار هێوهتكردن مهڕوماڵات و شووانی ههر ئاژهڵێگ پلهێگ داشتێه. وه واتاێگتر رهنگ وپووس ونێرو ما و تهنانهت تهمهن ئاژهڵ ،له كار مهڕداری گرینگه و ئڕا خوهێ سیستمێگ ناسێاره وهك:
گوور: وهچكه مانگاێ ك تهمهنێ شهش مانگه چ نێربوو چ ما
نووما: گوور ما ک تهمهنێ یهكساڵه
زاوكهڵ : گوور نێر یهكساڵه
نووشت : گوور مادهێ یهكساڵه ك كهڵ گرتێه .
نووكهڵ: گووری نێری یهكساڵه كه تهوانی كهڵ گرتنی ههیه.
مانگا: گوور ماێ دو ساڵه ك زاوزێ كردێه .
كهڵگا: گوور نێر دو ساڵه.
ئیسه بایمنه سهر باس ئافرهت ،له پلهێ یهكم ((دۊیهت)) ئوشن. وهباوهڕ م ((دۊیهت)) باشترین وشه ئڕا کچه.كچ ،كهنیشك ،كهنیژ،كهنیله و فره ناو تر وهماناێ بندهس و كۆیلهس و له وشهێ كهنیز وهرگێڕ بۊیه.دۊیهت له وشهێ ((گۊیهت))یان ((گۊیهته)) وهماناێ ((بكارت )) وهرگێڕ بۊیه و(دۊیهت) وهماناێ ((باكره))س . دووائی ك شۊ كرد، بوودنه ژن ك له وشهێ (جن یان جنیک)وهرگێر بۊیه. ئهگهر ئی ژنه ئهرزدای خاسێگ داشتوو وه پێ ئۊشن (سارا ژن ) یا ( کابانوو) یا (خانم ).وشهێ (خانم ) وه ماناێ خان مایهس. وه ههر وهها ئهگهر خانم له كار كۆمهڵایهتی و ئهخڵاقی له پلهێ سهرتریگ بوودن رهسێده پلهێ ئافرهت واته خۆلقێنهر وفهرماندهر.وهڵام ئهوهێ ك پێویسته ئاماژه وه پێ بكهیمن ئهوه سه ك كورد وه بوونهێ بندهس كهفتن و بهربڵاوی و نهبوون دهسهڵات سیاسی و دهوڵهتی،فره له باوهتهگانێ له یهك شێویاێه. وه واتاێگتر ئهو سیستهمه كۆمهڵایهتیه ك ئڕا ژن دابین كریاوه ئیسه نهماوه وهڵام ههر ئهو ناوگهله وسیستهمه ئڕا كار مهڕداری و كشت وكاڵ ماوهتهوه ئڕا یهگ ههر ئیسهیش كار مهڕداری و كشت وكاڵ بۊیهسه یهكم پێشهێ ژیان سهردهم كورد وكورد ناچاره ك ئی سیستهمه و ناوگهله بپارێزێت وهۆی مانهوهی ئی سیستهمه ههر ئهیهسه.
2- ئافرهت له ژیان هۆنهری .
هۆنهر تهندیسێگ له ئاواتهگان و دڵخوازه گان مرۆڤهو سهرچاوهێ ئی هۆنهره،رهنگینی و دڵڕفینی وجووانییه. ك سهیر (ریخت ناسی) ژن بكهیم خاوه ن گشتێانه. ئهگهر دان وه وه بێهیمن ک یهكم هۆنهر،هۆنهر وێنهكیشی بۊیه، نۆماد زوورمهێ تهندیسهگان ژن بۊیه وه ههر وهها ئهگهر هۆنهر ئاواز هاتێهسه كایه ،ئاوازی دڵداری بۊیه ك ژن كارگهری فره گهوراێگ له سهرێ داشتێه .ئهگهر شێعر له دایگ بۊیه ئڕا رازانن جووانی ژن بۊیه و تۊیهنیم بۊشیم یهكم شێعر ك له دایك بۊیه شێعر دڵداری بۊیه وه ههر وهها بێ دو و سێ یهكم شهڕ جهان، شهڕ هابیل وقابیل بۊیه ك له سهر جووانی ودڵرفێنی ژن بۊیه.
جا بایمنه سهر باس لایه لایه ك م ئۊشم یهكم ئاواز دڵڕفین وپڕ وه سووز ئافرهت كورده و وه دڵنیائیهوه ئۊشیم :پیا هۆنهر ئاواز له ژن فێر بۊیه .
ههروا ك پهند پێشنانێگ وه زاراوه ێ كهڵهوڕی ئۊشێ :((خان له خانمه))واته ئهگهر خانێگ ههڵكهفتێه یا گهوره پیاوێگ وهناو بانگ بۊیه،له داوان گهوره ژنێگ پهروهرده بۊیه.
بهڵگهنامه ئڕا ئی وتاره،ئاخێزگهێ هۆنهر ئاوازه ك بریته له :بهیت مهشكه،گالووره ،پایهمووری،موور، هووره ولاوه لاوه ك گشتێان وهدهنگ دڵڕفێن وپر وهههست ئافرهتان خوهنریهن.دهنگ سێحراوی ئافرهت له بهزم ((گالووره))له كات مهڕدووشین ومانگا دووشین ،مانگاێ قهڵهو وناوچهو ترش ئچۊنه ئارام كهێد ك رووژ وه رووژ شیرهگهێ فراوانتر بوودن.ههر ئی دهنگ سێحراویه له بهزم پایهمووری ك ئڕا گهوره پیاوان وگهوره ژنان ك كۆچی دووائی کردنه، وه ها مرۆڤ دڵرهق وبێ ههست خۆلیاو خوه ێ كهێد ک بی ههۊلا خوڕهێ فرمێسكێ تێد .ئهوه ههلگهردێدنه ههست نازک و بیر هۆنهرمهندانهێ ئافرهت کورد .ئمجا تۊیهنیم نهۊشیم ئافرهت خۆڵقێنهر هونهر ئاواز نییه؟؟
م له سهر ئی باوهڕهمه ك هۆنهر ئاواز ئافرهتان ئهو سهردهمه رهسیه ئهو پهڕی پهڕه
سهنن و وه ناو بانگ بۊن ك ئافرهت له پلهێ خودائی و فهرماندهری كهفته پلهێ كۆیلهتی ومهرو ماڵات وهخێو كردن ك هاو كاته ئهول بیر پیاوسالاری و فئودالیته له كۆمهڵگاێ كوردهواری و ئافرهت كورد ئڕا ئهوه گ ئهرزدای خاسێگ بیاشتوو دهسی كرده بنیات نان ئاواز دڵڕفێن .چ وه شێوهێ ((گالووره)) و((بهیت مهشكه)) و ((پایهمووری ))یا وهشێوهێ ((لایه لایه)) ك وه راسی چهرمهسهری ژیان خۆهێ تیا نیشان دهێ .جا ئهگهر بۊشیم ((لایه لایه))دهرد نۆستالژیكی ئافرهت كورده ك ئڕا مێژوو ئۊشێد وه ههڵه نهچیمنه .وهێ بوونه وه وشهێ ((نۆستالژیك )) ئڕاێ دابین كهم چونكه دهرد نۆستالژیك تۊیهنێ دۊركهفتنهوه له پلهو پایهێ كۆمهڵایهتی و دۊر كهفتنهوه له نیشتمان و مێژوو و فهرههنگ و كهسایهتیش له خۆهێ بگرێت. بهڵگهنامه ئڕا ئی وتاره لایه لایهێ ئافرهت كورده ئڕا كوورپهێ خوهێ .سهیر ئی دێره بكهن:
نه تریتاوی نه تیرمه خاسه ئهتڵهسی بارن ،كار بهتلیسه
تریتاوی جوورێ پارچهێ زهڕبافه و تیرمهیش جووره پارچهیهكی بهنهوشه ههر وهها ئهتڵهسی ك پارچهیهكی ئهونه وه كڵك نییه وهڵام ئافرهت كورد له مهڵوهن زهنگنه خاس زانێ له سهردهم سهفهویهگان عهشیرهت زهنگنه له ((زهنقڕ)) واته ئهو شوونه ك زهنگنه قڕان كهفته ناوێ ك نزیك وه شار كهركووكه و بهشێگ وهره و ئێران كۆچبهر بوون و بهشێگ تر وهرهو جهزیره بتلیس .یا ههر ئی ئافرهته ههست وه مهڵوهن خوه ێ كهێد و ئۊشێ :
داربێشكهگهد دار خڕنووكه خوازمهنی كهرد پاشاێ كهركووكه
خڕنووك یا خڕنووق یهكێگ له سهمهرهگان دار مازووه ههروا كه زانین دار مازوو ههفت سهمهر گرێ ك خڕنووك وه قهد گوێزێگهو ئاردێگ قاوهی له خوهێ گرێ ك ئڕا سارێژ زام له لهش خاسه و ئهو داره له مهڵوهن ((ههرهسهم)) و((مهسۊری )) له كرماشان بهرفهراوانهو قهت له ناوچهێ كهركووك وه دهس نیهكهفێ .ئۊشن ئی دێره شێعر له حافێز (شاعێر وه ناوبانگ ئێران ) ههفتاد تهفسیر له سهرێ نۊسریایه ك ئۊشێ :
(آن تلخ وش که صوفی ام الخبائسش خواند اشهی لنا و اهلا من قبله العذارا)
ئهگهر حافز له سهردهم پیا وسالاری ژیاوه ،ئهگهر له ماوهێ تهمهنێ له سۆچ ماڵهگهێ دانیشتووه و چهرمهسهری خهڵك ئهو سهردهمه ك هاوكات ئهول هێرش مۆغوڵهگان بۊیه له وهر چاوێ نهیوه و دهیان كهنیزو پاكار داشتێه و تهنیا ئڕا خۆشگۆزهرانی عهزهڵ وهتێه ،ئافرهت زهنگنه ئاوهها دهرد خوهێ وهتێه چهن جووره تهفسیر تۊیهنیمن له سهرێ بنۊسیمن یا وه چ بهراوردێگ ههڵسنگنیمن ؟حافز سهواد داشتێه كهنیز و نهوكهر داشتێه خوهێ بازهرگان بۊیه و وه ساكاری وڵاتان گهڕاوه،قهت له شێعرهگانێ تاكه بهیتێک وه دی نیهکرێد ك له هێرش مۆغوڵ و چهرمهسهری خهڵك باس بكهێد ئافرهت كورد لهو سهردهمه سهواد نێاشتێه وهڵام ههست پڕ سۆزداشتێه ،خاس زانسێه پارچه پارچه بۊن چ لێقهومان دڵتهزنێگه، ههوڵ داێه ك ناوهگان و شوونهگان و دهردهگان نهفهوتێ. خاس زانسێه بتلیس ها له كووره، كهركووك چۊنه ، ههولێر و بۆكان چه ها له تێ:
كوڕهگهم چییه وه شار بۆكان تا شاڵ باوهێ پهری دهزۊران
كوڕهگهم چییه وه شار ههولێر گوڵاو باوهرێ ژن پێ بكهێ سۊر
قهسر و خانهقین،خۆرماڵ و بهدرات گشتێ وه قوربان ئاڵی سهر گوونات
بهدرات مهبهست شار بهدره یان (بهێره)یه ك له كوردستان ئهودیویش شار به دره و ئاوای (بهێرهی) و (بهێرگرد) ههس. بهدره یان((بهێره)) ناو هووزێگه له كورده یل ک له عهلی سیدو گۆران ئۊشێ : ئی ناوه له ناو ئهمیر لوڕستان ك (بهدرهدین مهسعوود) بۊیه هاتێه ك ماوهێ فره ێگ له ێ پارێزگهیه خاوهن دهسهڵات بونه.
سهیره ئڕا بهدره ؟! شاعر ئی شعره ئڕا ناو شارهگان و مێژوویان دوپیهك که ێد ؟جا چ هه ره چێ وه كوورپهگهیه وه ههس؟ جگه له ههست كوردایهتی و نیشتمانپهروهری؟
یانه گشتێ نیشان دهێد ك ئافرهت كورد زانائی و شاره زائییداشتێه ههرسهێ سهواد خوه نین و نۊسین نێاشتێه؛له ریتم ومووسیقا دهست بانێگ ئاشتێه و تۊیه نسێه مووسیقا و ئیماژ ئامێته بكه ێد و وه كوو چێرووك نۊسێگ ته وانا گشتێان پێكهوه بخوڵقنێ. جارێگ كووڕپهێ خوه ێ دهخهمڵێنێ و ئۊشێ :
كوورپهگهم خهفتێه چۊ خهرمان گوڵ پهنجهێ شمشاڵێ باسهبان دڵ
جاریگیش به یدنه دونیاێ راسی و کهێدنهێ قارهمان چێرووك خوه ێ :
كوڕهم هاوه كووڵ میل مهسهوه بهغدا چۊ لیموو داد وه دهسهوه
میل لانهماێ ئهسپ كه ههره ك ئۊشن هیچ كاتێگ رام نیه ود. وه سهر ئی ههمگه و لایه لایه دونیاێگ له ههست و بیرو راسی و خوه شی و لێقهومانهو وهكوو پێوستیهك ئڕا ئافرهت كورد پارێزراوه و رهسیه سه دالگه یل داهاتوو. وه واتاێگتر لایه لایه تهنیا ئڕا مناڵ كوڕ نه ویه، ئی بهرههم جووانه بایهس دریژه بێاشتوو وبوودنه رفرنس و پرنسیپێگ ئڕا مناڵهیل وه ێ بوونه وه ئافرهت كورد مهكتوخانه داناوه وچهنبهزم جووان ئڕا مناڵ دۊیهت ساز كردێه و ورده ورده پهروهردهێ كردێه ك دریژه وه ئی هۆنهره بێهێد ئافرهت كورد لێوا دۊیهت خوه ێ لاونێ:
لۊتهوانهێ زهرد،لۊت لهرانهوه زام كۆیهنه و نوو،گشت كولانهوه
حهسرهت بكیشن پاشا هات له دۊر دۊیهتهم رهنگین بۊ، ئمروو كهێده سۊر
سهوزه وه قوربان خاڵ ماویت بام خوهم وه جڵهوكیش رێ سنجاویت بام
گووشپارهێ گووشد دانهی فهرهنگه وه گووران نهچی، گووران چهو تهنگه
خانهقین گیریاس ،مهنه لی وازه شهۊیهگهێ دۊیهتهگهم ها له مهغازه
شهۊ ئڕاد بوۊرنم له تووك پیاز شاگرد له بهغدا خهیات وه شیراز
دارهگهێ وهر ماڵ چل چهقوو دێرێ بۊشنهخان دۊیهتم دهزۊران دێرێ
دار بێشكهگهێ دار خڕنووكه خوازمهنی كهرێ پاشاێ كهركووكه
وهفداێ دهمد بام ،دهم خوو دهم نیه له نوقڵ و نهوات هۊچێ كهم نییه
زهڕ وه پاێ ستۊن سهنگ بتاونوو خهڵات خانان ههر وه وهرد بوو
سایهێ ئێمامان له بان سهرد بووو هتد....
لهسایهێ لێوا باێخ دانهوهێگ مناڵ دۊیهت رهمزوراز لایه لایه خوه نین فێر بوود و ههر له میرمناڵیهوه ئه زموون خوه ێ دهێده و و له وهخت وبێ وهخت لایه لایه ئڕابراێ خوه ێ كهێد ك:
ماشینێ هاتێه پڕێ قورووشه براگهم ها لهتێ مێخهك فرووشه
ماشینێ هاتێه وهرهگهێ سهوزه براگهم ها لهتێ رهئیس هووزه
ماشێنێ هاتێه پڕێ تهخته چوو براگهم ها لهتێ وهرهو مهشهد چوو
رێهگهێ كرماشان بتاشم وه چوو ئڕاێ براگهم ههر باێدو بچوو
رێهگهێ كرماشان بخهم له كونجی براگهم ها ئهوره سێول نارنجی
دارهگهێ وهر ماڵ شنه شنێه بۊشنه براگهم وهخت ژنێه
شێوهێ لاوه لاوه له لاێ دۊیهته یل ئازهو وه جارێ گۊیه ڕیه ێد و پڕ له ههست و حێماسه و دلێریه و براێ خوه ێان دهنێرنه شهڕ كردنهوه ئه ول دوژمنان وچالاكییان تاقی كهن و ئۊشن :
براگهم هاوه كووڵ میل مهسهوه بهغدا چۊ لیموو داد وه دهسهوه
براگهم هاوه كووڵ كهرگهدهنهوه ئهسیر ئێران له رووم سهندهوه
براگهم هاوه كووڵ كهڵهشێرهوه گل مهخوهێ وه ناهیهێ گرمهسێرهوه
لاوه لاوهگه م لاوهم یارد بوو خوداێ بان سهر نگادارد بوو
له بهرزی باڵاێ له تهنگی كهوشێ شهماڵ مهشانوو باڵاێ بێ خهوشێ
ههم ماڵ وههم مین ،ههم مهكانمی مهتاێ رنگاوڕهنگ هزار دانهمی
لێره پرسیارێگ دێته ئارا و ئهوهیش ئهوهیه ك لایه لایه ته نیا یهك بهزمه ك دریژه د ێر ێ یا نه؟
راسیهگهێ یه سه ک هونهر ئاواز لهو كاتهوه ك تێكهلاو مووزیك بۊیه گوڕانكاری فره ێگ تێا روو دایه ههرسه ێ ك وه بێ هاوكاری مووزیكیش ئاواز ئڕا خوه ێ چهن شێوهێ خوه نین داشتێه وهڵام ئاواز لایه لایه ههر له بنهڕهته وه دو جووره خوه نین له سهرێ بۊیه ك ئهوهیش ههلگهردێدهوه وه نهوعیهتی شعرهگان. وه واتاێگتر لایه لایه دو بهزم داشتێه یهكم ئهو بهزمه ك ئڕا وه خاو كردن و لاوانن كوورپه وهتریاسه ك چهن بڕكهئیه و ریتم خاوێگ دێرێ و شێوهێ تر ریتم گورجانهو تێكهڵ وه جم جول دێرێ ك ئڕا له خاو ههلسانن و وریا كردن بۊیه بنوورنه ئی چهن دێره:
ماڵهیلهگه ماڵدان ئاوا كامدان كوڕهم گرینه زاوا
ماڵهیلهگهێ وهر و پوشت وێژنگ بارن ئڕاێ گوشت
تهنیا كوڕم كهڵێ كوشت---------------------------------------------------
كوڕم كوڕێ كوڕانه ههسهڵ له دار بڕانه
دۊیهت وه فیكه چڕانه---------------------------------------------------
ریتم خوه نین ئیجووره لایه لایه وه تاقی ئڕا لاوانن نییه بهڵكم گورج و گوڵ كردنهوه ێ كوورپهیه ئڕا له خهو ههلسانن و وریا كردن .تهنانهت ئی شێوه له لایه لایه وهك پهخشان دریژه دێرێ و ئڕا خوه ێ چێرووكێگ ئهگیرێتهوه وهكوو:
دهردت كهفتێه له هازم ههفت ژن ئڕاد بخوازم
یهكێ بهگلهربهگی بوو یهكێ هووماێ پهری بوو
یهكێ دڕێ له گووشێ یهكێ مانگا بدووشێ
یهكێ نازار باوان یهكێ كوورپه له داوان
یهكێ چهرمێ دهس ئهولس یهكێ كوور پهتك رس
نموونهێ ئی چێرووكه شعر له لاین دالگه یل سهردهشت لێواسه :
رۆڵه بژیم بمینم حهوت ژنانت بۆدێنم
یهكیان توركی تهماشا یهكیان دوختهری پاشا
یهكیان نهرمی نێو نوێنێ یهكیان نانی بتهپێنێ
یهك ههر ئاو بۆ بێنێ یهك ههر مهشكهی بژێنێ
یا دالگه یل سنهئی ئی چێرووكه لێوا ئوشن :
رۆڵه هفت ژنێ بۆ بخوازم یهكێ به گلهر بهگی بوو
یهكێ دوخت خانلهری بوو یهكێ ئیسمی پهری بوو
یهكێ دۆڕ بوو له گووشه یهکێ مانگا بدووشه
یهكێ قالی ببافه یهكێ خهسێوره مهوافه
یا دالگه یل مهریوانی ئڕا وریا كردن كوورپهگهیان ئۊشن :
ههر كهس ههسی لهم وێنه خوا گیان تۆ لێی مهسێنه
ههر كهس نیهسی لهم وێنه خوا گیان تۆپێی بنوێنه
قوربانت بم ههمیشه گهردهن گوڵاوی شیشه
خوا بمكا بهتووتی قهپێ بگرم له لووتی
ههتوول هات ههتوول چوو ههتوول گوڵی عهمبهر بوو
شێوهێگتر له لایه لایه، وه كار بردن وشهێ ریتیمكه. واته دالگ كورد وه شێوهێگ ریك و پیك وجووان تهنیا ئه ول وشه گهمه كهێد . وه كوو:
خش خش خش نهرمه یه چۊهاتیه وهێ گهرمه
دهردت وهبان ئی سهرمهخهپڵه خهپانێ گردگه دهم له مهمانێ گردگه
خهپڵه خهپانێ خوهمانه نیهمهێ وه دهس بێگانه
نموونهی ئی شێوه لایه لایه له سنه لێوایه:
خهپه نان خهپه دوو خهپه پڵاوی عهنبهر بوو
كش كش کش وه باڵای تۆ تۆپی زهری كهوای تۆ
نینی نینی نیگهڵه كوڕهكهم فێرێ باخهڵه
یان دایكی بۆ كچهكهی وا ده ڵێ :
خس خش خش،خش پیلان كچمان خهڵكی گهیلانه
وهی وهی وهی وهی بهڕێزه كچمان خهڵكی تهورێزه
بهھ بهھ بهھ بهھ چ جوانه كچمان خهڵكی تارانه
چ جووان و ورد و مرده كچمان جوان و كورده
وه ههر حاڵ لایه لایه بریتیه له مهكتۆخانهێگ ك ماموستاێ ئی مهكتۆخانه نه تهنیا شارهزاێ شعر و مووسیقایه، بهڵكم وێنه كیش تهڕدهسێگه و زمانهوان تهڕزووانێگه ك شانۆگهری زانێ وخوێندوار خوه ێ له دونیاێ بێدهنگی و كڕومات به ێدنه دونیاێ پڕ له خوه شی و مرۆڤایهتی.
سه ر چاوه کان :
لایه لایه ی دایکانی کورد
زه رینه و سیمینه (به رگی دووهه م)
دیوان حافظ (دکتر قاسم غنی )
لاوه لاوه (عه لی حاته می )مانگنامه ی کرماشان
تاریف دهوڵهت له رهوانگهیل جووراێجوور
ئدوارد مایر مێژووناس ناودار ئاڵمانی وهیهێ كۆلیهت مۆتڵهق و بێجگه مهشروت دهوڵهت باوهڕ داشت ئهو ههوهزجهێ دهوڵهت ،دهسهڵات زانس تا تهمام خهڵك و جوزهیل له ژێر دهستوورێ بوون و له ئان جهخت دهسهڵات خوهێ وه زوور له خهڵك دڵنێا بكهێد0ئهۊ نۊشێد له ئی رێكخراوه ئاگاهی و ناسیاوی، لهپهێوهند دایمی بۊن تا ك سرشتێ له ههۊڵای خوهێه، رهوڵ بنهڕهتییهێ كایه كهێد0
دهوڵهت بریته له بڕێ وه خهڵک ك له نیشتمانێ دیاری وه ئهور ئازگار نیشتهجینو دهسهڵاتێ دێرن ك كارێ داهێنان و ئهنجام قانوونهێلهو له حاكمییهت بهرگرن ك وه شێوهێ رووح حاكم و دهسهڵات سهرهكی خهڵك له ههڕهشهیل ناوهێنی و دهرهوه پارێزنێد0
تاریف ترهك دهوڵهت سهرهكیترین ئهژم سازمان رامیاری یه(سیاسی )ك دهسهڵات ئهوتۆێ حۆكومهتی،وه پایهێ حۆكمێ قاموونی وریچهێ تایبهتی وه پێ دابخشكردێیهو له قاپاخ نیشتمان ئهنجام دهێد0دهوڵهت ئهمراز ئهنجام (وسیله اعمال) حاكمییهت و دهسهڵات له یهێ مقۆم خوهێ دێرێد و قانوونیش رێژه وه كهسهیل ژێرڕپڵێهێ 0 دهوڵهتهیل تا رادهێگ مهنهنی و له لایهن نهتهوهی خوهێان وهڵ ئهو باقی دهوڵهتهیل له وهرهسهیل جووراێجوور چهرج بهرچ كهن 0دهوڵهت بریته وه یهێ بڕ له خهڵك ك له حهریمێ دیاری جاگیرن و گووش وه قهڵاخ یهێ دهسهڵات سهرهكیین0
دهوڵهت بریته له جووزێ وه گهل (جمعیت)ك له ههریمێ دیاری(سرزمین ) نیشتهجی و له ژێر ریچهێ خڕشتداراێ (قانوون )وه تهور سهربهخۆو دایم ژییهن و گووش وه قهڵاخ قانوون كل كریاێ وه یهێ سهرهكین و یهێ مهبهست یهكیهت گشتێ وه شوون قازاشتهیل كۆمهڵایهتی یهكیهتیان گهردێد.
بڕێ له بۊسهرهیل مزنهێ فێشترێ وه بان قانوون وئهداڵهت وه ناو دیاری كهرێ سهرهكی دهوڵهت دێرن و بڕێترهك وه بان ئی شهرته ك دهوڵهت بایهد بهرجد دهسهڵات بهرترو بانتر بیاشتوود سوورن0سهن ئهگۆسێن وه تێیه: تهنیا ئهوفیرێ ك دهوڵهت لهێهێ دهسهێ بزهكارجیا كهێد بۊن ئهداڵهت له فهڵسهفهێ دهوڵهته0 زوورم نۊسهرهیل بوو قۆدرهت وه ناو رازاێ سهرهكی دیاری كهر دهوڵهت زانسنه0
وێژهێ دهوڵهت نیتۊهنیم وه ساكاری شێكاری یی بكهێم و كهوشهنێ وه دهس باریم ئهڕا وێن،وێژهێ دهوڵهت ئانێ ك ئۊشیم دهوڵهت ئێڕان وهل دهوڵهت شهوڕهوی،پاكستان ،تۆركیه،و000دهرهاوسا بێ شهك وهل وێژهێ دهوڵهت ئانێ ك ئۊشیم دهوڵهت بڕیار دێرێد یا ئهنجۆمهن دهوڵهت كۆڕ(جلسه )درس كردێیه یهكێ نییه0
له وێژهێ یهكم دهوڵهت و نهتهوه وێژهی تاكێ درس كهێد له وهتهێتر وێنهی ك له وێژهێ یهكم له ناو هۊر درس كریهێد ،بریته له گهل یا نهتهوه له رهوانگه یاساێ بنهڕهتی ك له نیشتمانێ دیاری و له ژێر رپڵێه دهسهڵات سهرهكی واته دهوڵهت ژییهن0ئی وێژهێ دهوڵهته هاوسان وه ل وڵاته0وڵام وێژهێ دۆیهم وهیهێ راسییهت بهسیاترێ ئاماژه دێرێد تا جارێگ ئی دێژه تهمام رێكخراوه وحزبهیل رامیاری وئداری و دادگاهی ناو یهێ وهڵات گرێدهوهر ،وهڵام زوورم وێژهێ دهوڵهت مزنه وه ئهنجۆمهن وهزیرهیل ورێكخراوه ێ هاز یاسانهر دێرێد 0واتای رێبهر وهڵات ئهڕا وێژهێ یهكم و رێبهر دهوڵهت ئهڕا وێژهێ دۊیم وه كار چوود 0
ئهراێ یهێ له رامیارناسهیل و ههر ئیجوور زۆربهێ خهڵك كۆڵام و بازار وێژهێ سیاسهت وهل وێژهێ دهوڵهت هاوسانهوه رامیار(سیاست ) كارێ زانن ك تهنیا له یهێ وهرهسهی دهوڵهتهوه له باوهڕ ئهوان بڕیارهیلێ ك دهوڵهت له وڵاوهێ وهڵات گرێد و پهێوهندوه ژیان هابهس گشت یا زۆربهی نهتهوهی دێرێد سیاسهته0وهڵام ئی گۆڕهپانه وه هوویلێگ ك ئۊشین گورا یا وه شێوهێ چۊچگن0
1- له هۊچ وهڵاتێ پاتهرم یهێ نیشتمانه یهێ دهس نییه0وه زووانێگتر نهتهوه وه چین و جۆزهیلێ ك وهل یهك دژایهتی قازاشت دێرن بهش بوون 0وه تهك وتووك ئمكان دێرێد بڕیارهیل دهوڵهت گشت مللهت بگرێدهوهر و گشت له ئهو بڕیارهێله وه تهور یهێسان سوور بووهن0 دهساوهیل مێژوویی نیشان دهن ك تهنیا له خاڵهیل ئافتدار(حساس) جووریهێ دژمهن دهرهوه وه یا شهڕ، تهمام نهتهوه ئهمكان بیاشتوود یهكگرتوو بوون و ئهڕا سهردهم كووتاێگ زێزیهت و ههڕهشهیل ناوهێنی وهلا بنهن وه تهنیا له ئی ئانهسه ك بڕیارهیل دهوڵهت ئمكان بیاشتوود زۆربهێ خهڵك وهگهرد خوهی ها مهوج بكهێد0
2- نهتهوه ئێ ئهژمگردێ مێژوویی ورامیاری وه وێژهێ نووه،له تهوهرهێ وه مێژو ههڵایهت هاوڕێ وهل رۆشد سهنعهتی یهكمجار له ئۆرووپا وه دی هات و دهوڵهت وه ناو تهسیار وداڵتهێ نهتهوهئی ك پشتبهسیا و مۆجهههزه وه رێكخراوهیل پیچیدهس بهرههم دامهزریان وئهژمگردن نهتهوهس0وهڵام له زوورم وڵاتهیلێ ك وه تازهگی سهربهخۆبینهو تا چهێ له یهوهر ژێر دهسهڵات بۊینه،وه مدوو گهڕیان داگیری و ئاخلهێ دهسهڵاتهیل داگیركهر له ئهو وهڵاتهیله ،گهل وهڵاتهیل داگیر كریا له تهوهره وگهر گۆڕانكارییهیل مێژوویی دۊر كهفتنهو پیرهگهلهیل ئهژمدهر نهتهوهئی له ئهو جوور وهڵاتهیلێ مسۆگهر نهۊیه0دهوڵهت له ئی نیشتمانهیله دهساوهئی رۆشد مللهت نییه بهڵكم خهسپهن دێرێد ك ئهژمگردن پیرهگهلهیل نهتهوه ئاسایی بكهێد وله ئی جوور وهڵاتهیلێ رامیاری دهوڵهت نیه تۊهنێد ههمیشه هاوسان سیاسهت نهتهوهیی بوود چۊن دژایهتی قهومی وئایینی وفهرههنگی له ئی وهڵاتهیله فره هاکاره و فاكتۆر پهێوهندهر جووریل جووراێجوو ئنسانی ئهگهر پهك ناتۊد فره بێ نزه وراسییهتهن له ئی جوور باردۆخی گشت بڕیارهیل دهوڵهت وه ئهمراز فاكۆر قازاشت نهتهوهیی شایان مزنه نییه قۆتابخانهی ئاڵمانی وه تهور تێكرا هوبهشی زووانی ،خاك یا نیشتمان ،فهرههنگ و وێهردهێ مێژوویی گرانترین پیرهگهلهیل ئهژمدهر نهتهوه زانن و وه ئی پیڕهگهله ،پیڕهگهل بێ ههۊلا (یرارادی ) یا دیدهنی (عینی )ئۊشن0چۊن ئی پیڕهگهلهیله وه ههۊلاێ كهسهیل (افراد) سڵمیێهید ،جوور زووان وپاخاشه0
بڕێ ترهك له رووشهۊرهیل خاڵ وه پیڕهێ سهرهكی مللییهت وه ههۊلا زانن0ك بڕیته له ئافت تالق(تعلق ) تاك ژهس وهیهێ كۆمهڵگاێ دیاری وه ئاگاهی ویهكیهتی ئهۊكهسه وهل چارهنۊس باقی كهسهیل ئهو كۆمهڵگا ك وه مزنهكردن وه ئی توواسمهیل ویهكیهتیهیلهسه ك تاكهكهس ئراده كهێد وهل یهێ جووز(گروه)ئنسانی ژیان هاوبهش داشتوود0پیڕهگهل بێجگه ئراده نهتههوهیی وه قۆتابخانهێ ئالمانی وپیڕهگهل ئرادی نهتهوهیی وه قۆتابخانهی فهرانسهوی وه ناوبانگه
3- لهیهێ وهڵات دیاری دهوڵهت تهنیا بنهماێ رامیاری نییه وهڵام له زوورم خاڵهیل دهوڵهت گهوراترین و وههازترین بنهماێ رامیاری وهڵاته وه گرانییهێ فێشتر وه ئی بابهتهسه ك شانیهر قانوونی دێرێد و له درێژی ئان وه مێهت ئهمرازهیلێ ك وه دهس هاوردێیهوه شێوهی سهر كهفتێیه ك ئهڕا خوهێ جوورێ مافیهت (حقانیت)ساكهێد وه ئی بهیان كردنه ك دهرهجهی هۊرڕاێ گشتێ یا دهسهڵات وه پێ كریایل ژێژهوه مافدار بۊن بڕیارهیل و فهرمانهیل دهوڵهت وه پایهێ ئان و جاولوور له گۊیهڕیانه0وهڵان ههمیشه و له ههر حاڵێ له تهمام وهڵاتهیل بێچگه له بنهمایل دهوڵهتی یا رهسمی قۆدهتهتهیل ترهكیش ههن ك ئهڕا وه دهس گرتن دهسهڵاتهیل دهوڵهتی یا بهشدار بۊن له قۆدرهت دهوڵهتی خهبات ئهنجام دهن0ئی دهسهڵاتهیله له وهڵاتهیل دمۆكراسی رووژئاوا حزبهیل رامیاری وهڵام له وهڵاتهیل تا ك حزبی یایهك وهڕهواڵهت تهمام دهسهڵات له وهڵات، وه دهش یهێ حزب تا ك كووبییه یا دهوڵهت وه ئهمراز حزب تا ك بڕیارهێل و بهرنامهیلێ ئهنجام دهێد0جۆزهیل خاوهن زوور (ذینفوذ) ك له ناو دهزگاێ هنئهڕا وه دهس گرتن دهسهڵات دهوڵهێ یا بهشدار بۊن له دهسهڵات دهوڵهتی یا وهرهلا كردن سیاسهت دهوڵهت وه قازاشت خوهیان تهقهلا كهن0وهڵام له سیاسهت تهنیا لهوهرهسهێ بڕیارهیل دهوڵهت نییه و گۆڕهپان سیاسهت وڵاوهتر له بنهمایل رهسمی و دهوڵهتییه، وهڵام ئهگهر دهوڵهت وه وێژهێ وهڵات بگریمه وهر چهو،گۆڕهپان سیاسهت لان كهم ئهڕا بڕێ وه حزبهێل و جۆزهیل و كوومهڵ سیاسی تهمام نیشتمانه0
4- له وهڵاتهیل یهكیهتی یا فدرال ئمكان دێرێد ك ناوهێن پارێزگایل و مهڵوهنهیل جووارێجوور وهڵات دژایهتی فهرههنگی ،ئابووری و ئداری فرهێگ بوودههر ئهو جووره ك له بڕێ وه وهڵاتهیل یهكیهتی چۊ شهورهوی راستهوخۆ رازاێ فره نهتهوهیی له دۊیای واژهێ دهوڵهت هاوردییان ك یه نیشان دهێد له وڵاوهێ یهێ نیشتمان كهڵێن ئی كار سهرهكییه قهبوول كریاس ك نهتهوهیل جووارێجوورێ ژییهن0 وهڵاتهیل بهشدار دهوڵهت یهكیهتی یا فدرال زوورم له سێ خاڵ رامیاری هاوبهشی دێرن،ئهرتش، پۊل،پهێوهدهیل دهرهوهیی و بێجگه ئی خاڵهیله ههر دهوڵهت بهشدار له ئهنجام بهرنامهیل فهرههنگی،ئداری ورامیاری خوهێ ئازاده0له بڕێ وه وهڵاتهیل فدرال وێنهێ سۆیس و ئامریكاێ باكوورێ پلهێ ئازادی ئهمهڵ و ههۊلایل دهوڵهتهیل بهشدار فرهس0له ئاكام یهك 0وه ناووهڵاتهیل فدرال هم ئیمه یهێ گۆڕهپان ئهڕا سیاسهت نهیریم بهڵكم وهل گۆڕهپانهیل جووارێجوور وه راوهریم و بڕیارهیل رامیاری ك له ناوهێن گشت دهوڵهیل یهكیهتی هاوبهش بوود كهمه0
5- لهوهڵاتهیل وڵاوه یا نزام رمیاری ناوهندگرا ئداری وهڵات له ناوهێن وه پرسهیل ناوهێنی و وهرپرسهیل ناوهێنی ههریمی دابهش بییه0ناوهێنگرا نهۊن یا سپاردن ئهنجام بهرنامهیل ههریمی وه ههڵوژیایل خهڵك ههریم وه ئی هووهسه ك وه مدوو فهنی و سیاسی دهسهڵات ناوهێنی تهوانایی نهێرێد ك كارهیل تهمام وهڵات له ناوهین ریك بارێد و وهرپرسهیل ههریمی یاق نۊنهرهیل نزام فدراڵی ماف دێرن ك له بارهێ كیشهیل مهڵوهنی بڕێار بگرن0
وه ههر رۊ له پاڵ سیاسهت دهوڵهت ك تهمام دانشیتوانهێل وهڵات بگرێدهوهر گۆڕهپانهێل سیاسی بۊچكترێگیش ههن ك پهێوهند وه یهێ پارێزگا یا شارستان دێرێد0
بایهد مزنه بیاشتۊیم ك دهوڵهت وهڵ نهتهوه ههڵه نهگرێم0وه باوهڕ كوومهڵێ له زانایل ئهڕا وێنه،نۊسهرهیل ناودار ئالمانی:نهتوه بریته له بڕێ وه كهسهیل ك وه یهێ رهگهز بوون و خاوهن شارستانییهت و زووانێگ هابهش0 رهگهز گرانترین رهسهن نهتهوه وهژمار تیهێد0
بانهت رهگهز یهكێ له ئهنگهمهدارترین و پێچیدهترین كێشهیل سیاسی وزانسمییه0كوومهڵێ له زانایل وه ئی باورڕهنه ك له سهرهتا تهمام كهسهیل له ویرهێ روومان و باڵا و قهمقازئهندام و رهگ بووس ومۊو چهو وێنهێ یهك بۊنه ودژایهتییهیلێ ك ئمرووژه له ناو مرۆڤ ئاشكاره گشتی وه مدوو دژایهتییهیل كهش وههواسه 0ئهڕا قهبوول ئی هۊرڕاێ ناوبردێیه دهسهێگ له زانایل ئۊشن تۆركهێلێ ك جاران له كۊیهێل ئاڵتای جاگیر بۊنه و له سهدهێ پهنجم وه وهر تۆركستان كووچ كردنه و دۊیاێ ههیشت سهده وساین له ئهو نیشتمانه وه ئاسیاێ بۊچك كووچبهری كردنهو له ئهوره جاگیر بییه له بناخهێ مۆغول و رهگهز زهردن وهڵام ئی قهومه له ئاكام وساین فره له تۆركستان و ئاسیاێ بۊچگ وه بوونهێ ئاسهوار خاڵهیل جۆغرافیایی تایبهتمهندییهێل رهگهز ی خوهێان له دهس دانه و رهنگ و رووماخو باڵا و ئهو باقی دیارییهیل رهگهز سفێد گردنه0 له باوهڕ رانایل ناو بردێ ،مهجارییهێل وفهلاندییهیلیش جوور تۆركهیل له پهل مۆغۆڵی ورهگهز زهردن و له ئاكام ئاسهوار دهڤهر رازاێ رهگهز خوهێان وه دهس دانهو له ویرهێ رووماخ و باڵا و قایاخ ئندام ورهنگ بووس وچهو و مۊ وێنهگهری نزیكێگ وهل پهل ئاریایی رهگهز سفێد پێا كردن0لایهندارهیل یهكیهتی مدهیداران ك له ویرهێ سرشت ولێاقهت هۊچ جوور جیاوازییهێگ نییه وهڵام بڕێگ وه نۊسهرهیل چۊ كۆنت دۆگۆبینۆ هۆرڕاێ یهكیهتی رهگهزی قهبوول نهێرنو رخنه وهلێ گرن 0وه باوهڕ ئی رهگهزپهرستهیله تهنیا رهگهز و دهوڵهت ئاریایی تۊیهنێد وه شێوهێ شانازانهێ له دونیا قهڵاخ بڕانێد0
فهرهنگۆك:
وقع كردن:داهێنان عناصر:پیرهگهل
تحت تابعیت :ژێرڕپڵێه(تحت سلطه) تا بعیت:پاخاشه
استمرار:ههراێههر مترادف: هاوسان
تبیین :شێكاری عرصه:گۆڕهپان
جلسه : كۆڕ تضادواختلاف: دژایهتی
محدوو كردن :داوهسان لحاظ: ویره
محیط:دهڤهر تسهیل كردن : ساكار كردن
ههۊلا :اراده ،اختیار قدرت مشروع: دهسهڵات ئهو تۆ
بنهڕهتی :اساسی اصول خاص :ریچهێ تایبهتی
رامیاری :سیاست تفویض:دابخشكردن
چهرچ بهڕچ :دادوستد قدرت عالیه: دهسهڵاتی سهرهكی
بریته له :عبارت است تبهكار :بزهكار
صفت اصلی : رازاێ سهرهكی
تصمیم : بڕیار
مفهوم واحد: وێژهێ تاك
((نامهای به آقای رئیس جمهور))
آقای رئیس جمهور
سلام!
با دلی پراز هیاهوی كوهستان و قلبی اكنده از رویداد زندگی واژهی سلام را نثاربند بند هستی انسانهاێ سر زمینی می نمایم كه روژهایی پیش از این و سالهایی نهچندان دورتر از امروز پدرانم لحظه لحظه حیات پرافتخارشان را در گرو این شریان وصل آزادی یعنی مام وطن کرده بودند0ونیز شما را به نام پاکی حرف صداقت وبلندای ارادت بسوی آرمان می خوانم که رگ رگآواز وجودشان فریاد انسانیت را ندا میدهد0آقای رئیس جمهور :سادگی و بی آلایشی وپرهیز از بزرگنمایی ویار ویاور مظلومان شدن شیوه ی مردان خداست و حال درنده خویی و میل به امیال باطله روش خود کامکی و میراث مستبدان کوته فکریست که رهایی از چنگال دیوزمان را بر نتافتهاند0می خواهم این را بگویم زندگی در تلاطم دریای وجود آوردگاه حوادث بطلان زده ای چون دورویی و نفاق اسف که حرمان زدگانی از جنس سوداگران مرگ این حدیث جاودانگی یعنی رویای سعادت را به یغما می برند در این بین دیوهای انسان نما با رویی با سپیدی طلوع و درونی به سردپیکری شب حرف آشتی را بازیچه ی کلماتی چون رهایی و برابری آزادی را دروغ رابشارت می دهند و افسوس دریغ از اندکی مهربانی0
مهربانی این در گران، دستمایهی مردمان خدا دل فقیریست كه با وجود هیچ هم گرمی مهرشان هیچ را شرمندهی وسقشان كردهاند0آری مردمانی به صفای رود های پرخروش و کوههای سر به فلک کشیده مردمای از جنس آهن از جنس سنگ اما با دلی سرشار از حس خواستن ،خواستنی كه به رنگ زیبای ادمی یعنی خدایی بودن رخ می نماید 0
آقای رئیس جمهور! تاریخ گواهی می دهد و شما نیزنیك با خبرید كه مردمانی از نسل پایداری كوهستان همیشه و هرزمانی از برههی روزگار پرچم عقل وخرد وعرفان وریاضت ودینداری و شرافت را بر قلههای پیروز انسانیت به اهتزار در آورده اند و در جای جای صفحات کویر گذشته پیام رسان اسلام ناب محمدی وهمچنین آ یین پیروز زرتشت بوده اند0تاریخ جای هیچ شبهه ای بجای نمی گذارد که والامقاماتی چون شیخ اشراق از رنگ و بوی همین کوهساران سر به تیغ اسلام را چه سیراب به تشنگان راه نبوت نوشانده اند و دلاورانی چون آریو برزن چا با شکوه از شرافت سرزمین زرین ایران زمین پاسداری وخاک مقدسش را همچون کیمیای عشق توتیای چشمان خود کرده وناموس خویش را گره خورده با خون پاک شهیدان گلگون کفنی نموده اند که فریاد پاینده باد میهن سر می داده اند عجین نموده است 0گفتن از کرده های دیروز و امروز و بازیاد حماسه های پهلوانی پدرانم این گفته را تداعی می کند که انسان با شرف نمی میرد اگر چه جسمش مرده باشد0
آری براستی با عزتی سر بلند می نمایم که عزت با گوشت ورگ و پوست اجدادم رفاقتی دیریه دارد0مرزبانانی که هیچ گاه نگذاشته اند وجبی از خاک میهن به غارت رود وشهسواران میدان علمی که نگذتشته و نمی گذارند ذره ای از گوشه سار دانایی بی اندیشه ماند0
اما افسوس دیگر دیرزمانیست که فرزندان کوهستان بنام دموکراسی و مردم سالاری از حق طبیعی خود بی نصیب گشته اند0براستی دموکراسی چیست ؟برابری چه واژه ایست ؟آیا در قاموس پر نقش هستی چراغ انسانیت مشتعل گشته یا سردابهای تلخ نیستی مشعل تاریکی روشن نموده اند0
آقای رئیس جمهور !
از توسعه صحبت می نمایند 0گروهی بر بالین توسعه درون زا و گروهی سنگ توسعه برون زا را بر سینه می کشند وحال ملت من از هیچ کدام از فاکتورهای پیشرفت سود نبرده است0در عرف ترقی روزگار توسعه موزون گام نهادینه شده ایست که همچنین مولفههای دیگرمتعلق به کشورهای سرمایه داریست در راستای بهره مندی همه اقشار کشور از درآمد ملی مردم من تهیدستند0در بهرمندی از سود ناخالص ملی مردم من تهیدستند ،در سود حاصل از فروش نفت مردم من تهیدستند ،در بهروری از پتانسیل های منطقه ای مردم من تهیدستند،در حفظ فرهنگ بومی مردم من تهیدست در حق واجب خود بر منافع فرهنگی و سیاسی و اجتماعی مردم من تهیدستند و در قدرت مشروعه کشوری و لشکری مردم من تهیدستند0واقعاً از این همه بیچارگی و فلاکت پیشگی که چون بختک ستون جامعه ما را فرا گرفته به کجا پناه بریم0
در خیال سپیده شب فریاد می کشد تا عصیانگر ویرانی درلابهلای اوج برادری اندکی برابر هدیه نماید وشب رویای گرسنگانیست که برباور روشن نشدن روز هر دم امید فنا شدن را تداعی می کند 0و جرا مردن آقای رئیس جمهور ! زمین ملن پدری کسی نیست وکسی نمی تواند ادعایی بر این مرتبه آرزو کند هر جند که سالیان درازی در بسترش آرمیده باشد این را می گویم که خدای ناکرده سوء تفاهم نشود 0آقای رئیس جمهورما پدرانمان به درازای عمر بشریت در این خطه از خاک زمین زندگی کرده ایم و هیچ امتیازی و برتری از آن خود به حساب نیاوردیم 0ولی به عنوان کسانی که زحمت آباد کردن وپاسداری بر گردنش بوده حق آب و گل را لازم شمرده ایم0 اینجا در عرف شناسنامه ی بین المللی متعلق به این قوم قدیمیست ولیکن مردمانی دیگر بر آن حکومت می کنند و از آن گذشته ادعای سروری بر ما را یدک می کشند و از روزی خدایی بدست آمده اندکی بیش به ما نمی دهند آیا براستی مهمان ،میزبان را اینگونه سپاس می گویند و در همه حال من در این افکار غوطه ورم کا اگر همه به سان هم می زیستند آیا نامی از عرب و ترک و سیاه و سرخ وجود داشت0آقای رئیس جهور!چشیدن حس زندگی زیباست،انسان بودن و چون انسان زیستن زیباست ولی این زیبایی را من احساس نکرده ام و با من غریب است0شما بگویید علی با مردمانش چه کرد که معاویه در حق سامانش انجام نداده بود جز اینکه واژه ی برابری را علم نموده اند0آقای رئیس جمهور ! سالهای سال است به ما بهتان شورشی و جرایی طلب می دهند سالهای سال است که ما را ترک کوهی و انسانهای جهنمی خطاب می کنند 0القای را به ما نسبت می دهند که خود نیکتر سزاوار آنند بدون هیچ واهمه ای زمین پدری ما،کردستان ایرانی را تقسیم نمودند ،بدون هیچ اختیاری مارا به تبعیت از اربابان ظالم خود کُشانده0اینجا لحظه ای مکث می کنم و نام صلاح الدین کبیر را به میان می آورم 0که چگونه زیست و چگونه با مردمش که از هر قوم وملت وقبیله ای بوده اند برخورد نمود0آری آقای رئیس جمهور ما هیچ ادعایی بر مالکیت نداریم اما از شما که رئیس جمهور منتخب مردم هستید به نام شعار انسانیت توقع برادری داریم0
پست الکترونیک
آرشیو وبلاگ
عناوین مطالب وبلاگ
نوشته های پیشین
87/05/22 - 87/05/31
87/03/08 - 87/03/14
87/02/08 - 87/02/14
87/01/22 - 87/01/31
86/12/22 - 86/12/29
86/12/08 - 86/12/14
86/11/05 - 86/11/21
86/10/08 - 86/10/14
86/10/01 - 86/10/07
86/09/22 - 86/09/30
86/09/05 - 86/09/21
86/09/08 - 86/09/14
86/09/01 - 86/09/07
86/08/22 - 86/08/30
86/08/08 - 86/08/14
BLOGFA.COM